null Beeld Trouw
Beeld Trouw

ColumnWelmoed Vlieger

De vraag die in Den Haag niet opkomt: kun je een cultuurverandering via een motie afdwingen?

Kan een democratische rechtsstaat voortbestaan op basis van louter wetten, regels en procedures, los van een morele, zingevende basis? Is er niet ook zoiets als een ‘binnenkant’ van de politieke orde, die bestaat uit wat mensen als hun diepste overtuigingen of grond beschouwen – hun aspiraties, angst, hoop en wanhoop? Juist nu, met het oog op de diepe politieke crisis waarin Nederland verkeert, houdt deze vraag mij bezig.

Het is ook een centrale vraag in het proefschrift waar ik aan werk, over innerlijkheid en politiek. Ik kwam laatst een citaat van Abraham Lincoln tegen dat die innerlijkheid denk ik heel krachtig verwoordt: ‘I have been driven many times to my knees by the overwhelming conviction that I had nowhere else to go’.

De zestiende president van de VS wist maar al te goed dat, zeker in tijden van crisis, niet controle, ijdelheid en eerzucht, maar ontvankelijkheid de sleutel is. Dat het de heilige plicht van politici en machthebbers is om zich voortdurend, zowel principieel als praktisch, te realiseren dat zij niet de waarheid in pacht hebben, maar dat ze slechts kunnen functioneren voor zover ze hogere beginselen eerbiedigen. Want juist door deze eerbiediging handel je niet slechts volgens conventies en regels die door anderen zijn bedacht, maar breng je een eigen moreel besef tot uitdrukking.

Hoe anders is het in politiek Den Haag, waar sinds kort een eendrachtige zelfverzekerdheid de boventoon voert. Vrijwel iedereen – van demissionair kabinet tot oppositie – is het roerend eens: het is tijd voor een nieuwe bestuurscultuur, met minder achterkamertjes en een sterkere rol voor het parlement. De zaak werd vorige week beklonken met een breed aangenomen motie van de oppositiepartijen PvdA en GroenLinks, die vinden dat ‘burgers niet door de overheid met wantrouwen mogen worden behandeld’.

Verscholen onder een moralistisch vernislaagje

Het is maakbaarheidsdenken ten top, met de eigen politieke agenda als kompas, verscholen onder een moralistisch vernislaagje. De vraag die kennelijk niet opkomt, is of je een cultuurverandering wel via een motie kunt afdwingen.

Vraagt een nieuwe bestuurscultuur – naast weldoordachte en concrete ideeën over hoe politiek-bestuurlijke mechanismen kunnen worden doorbroken – niet ook en vooral om een verandering van mentaliteit, één die de grenzen van macht en de waarde van tegenspraak kent en respecteert en die onmogelijk te forceren is, omdat deze alleen van binnenuit kan komen?

De kern van de democratische rechtsstaat is dat de persoonlijke overtuigingen van mensen – de ‘binnenkant’ van de samenleving – in vrijheid ontwikkeld worden en dus niet kunnen en mogen worden afgedwongen. Juist die innerlijke dimensie is nodig om te doorleven waarom centrale waarden als vrijheid, vertrouwen en respect en zorg voor de medemens zo belangrijk zijn. Nodig ook, om te kunnen leren van fouten, te beseffen dat vallen en opstaan mogelijk is en dat tegenspraak belangrijk is om eigen opvattingen en overtuigingen te kunnen bijstellen of verder te verdiepen.

Het openbare debat in de volksvertegenwoordiging is onder andere ook hiervoor bedoeld: controleerbaar zijn door derden, ergens op aangesproken kunnen worden, jezelf laten corrigeren, luisteren naar anderen, etc.

En misschien vooral luisteren naar je innerlijke stem met oog en vooral oor voor de transcendentie en de buiten onszelf liggende maar wel aan ons (innerlijk) appellerende waarden.

Welmoed Vlieger (1976) studeerde wijsbegeerte en wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing aan de Universiteit van Amsterdam. Lees haar columns hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden