De vorige paus is terug aan het front, en loopt zijn opvolger voor de voeten

Paus Franciscus en Benedictus Beeld Tom Janssen

Emeritus paus Benedictus XVI verbrak onlangs zijn stilzwijgen door een essay te publiceren over seksueel misbruik in de kerk. Dat leidde tot geïrriteerde reacties. ‘Een emeritus paus kan maar beter onzichtbaar zijn.’

Hoewel het ambt van emeritus paus in de rooms-katholieke kerk in feite zonder precedent is, zou je kunnen zeggen dat Benedictus XVI het tot voor kort uitstekend deed als bisschop van Rome in ruste. Hij leidde een teruggetrokken leven in het klooster Mater ­Ecclesiae (Moeder van de Kerk) dat midden in Vaticaanstad staat, zo’n vijf minuten lopen van Casa Santa Marta, het woonverblijf van zijn opvolger paus Franciscus.

De inmiddels 92-jarige Benedictus brengt zijn tijd door met lezen en bidden. Ook ontvangt hij nog af en toe ­bezoek. Niet zelden verschijnen er op internet foto’s van dergelijke visites. Hij is dan te zien te midden van priesters of bisschoppen die vaak lachend in de camera kijken. De Duitse ex-paus ­– vaak net te dik aangekleed – lacht minzaam mee en heeft het zo te zien naar zijn zin. Af en toe heeft hij zelfs een pul bier in zijn hand. Al met al heeft hij een prettige oude dag en lijkt hij zijn opvolger niet voor de voeten te willen lopen.

Eerste rel

Het ging vorig jaar even mis. Een hoge Vaticaanse functionaris moest opstappen omdat hij geknoeid had met een aanbevelingsbrief van Benedictus bij een reeks boeken over de theologie van paus Franciscus. Zo was een aantal regels onleesbaar gemaakt waaruit bleek dat de emeritus paus de elfdelige uitgave helemaal niet gelezen had en er dus niets over kon zeggen.

De rel die vervolgens ontstond, verscherpte de tegenstellingen tussen de aanhangers van de huidige paus en de groep katholieken die terugverlangt naar de goede oude tijd van zijn voorganger. Daar kon Benedictus zelf niet veel aan doen. Maar twee weken ­geleden zocht hij plotseling zelf de ­publiciteit met een essay over hét hoofdpijndossier van het pontificaat van zijn ­opvolger: seksueel misbruik.

Na zich jarenlang te hebben ingehouden, is Benedictus terug aan het front.

‘De schuld van ’68’

In een essay dat op 10 april het levenslicht zag, wijst de voormalige paus de goddeloosheid, de ontkerkelijking en het ‘zedenverval’ in de jaren zestig aan als oorzaak van het misbruik. Bij de ­Revolutie van 1968 hoorde volgens hem ook een strijd voor ‘volledige seksuele vrijheid, waarvoor elke norm voortaan ontbrak. [...] Pedofilie werd toen ook gezien als toegestaan en passend’. Omdat tezelfdertijd in de ogen van Benedictus ook de katholieke ­moraaltheologie ineenstortte, ‘werd de kerk weerloos tegenover de veranderingen in de maatschappij’. De schuld voor die ineenstorting legt hij bij het Tweede Vaticaan Concilie, de grote bisschoppenvergadering die tussen 1962 en 1965 in Rome gehouden werd en die de kerk bij de tijd moest brengen. Het Concilie zou volgens Benedictus de norm hebben losgelaten dat de moraaltheologie grotendeels steunt op de natuurwet die God eens en voor altijd heeft vastgelegd.

Verder schrijft Benedictus over ­‘homoseksuele clubs die zich op seminaries aan het vormen waren, die de sfeer op die priesteropleiding aanmerkelijk veranderde’. Op deze manier legt hij een – omstreden – verband tussen misbruik en de aanwezigheid in de kerk van homoseksuele priesters.

Aan het slot van zijn essay waarschuwt Benedictus ervoor om de kerk in de strijd tegen misbruik, op een ­wereldse manier te hervormen en benadrukt hij dat het om een ‘geestelijk’ kwaad gaat, dat ook in ‘geestelijke’ zin moet worden bestreden. Strengere ­regels en betere procedures volstaan dan niet. Dat zal Franciscus met hem eens zijn, maar voor de rest wringt het zesduizend woorden tellende stuk ­behoorlijk met het beleid van de huidige Heilige Vader.

Franciscus wijst vooral klerikalisme en machtsmisbruik aan als oorzaken van misbruik en hecht minder betekenis aan zedenverval, kerkverlating en de teloorgang van normen en waarden, zoals zijn voorganger doet.

Olievlek

Benedictus schreef het essay naar aanleiding van de door Franciscus bijeengeroepen misbruiktop die eind februari in Rome plaatsvond. De huidige paus hield het volgens de Italiaanse krant Corriere della Sera bewust buiten de beraadslagingen, maar stond het zijn voorganger wel toe het stuk te publiceren in het Beierse tijdschrift Klerusblatt dat vooral gelezen wordt door geestelijken. Medewerkers van Benedictus zorgden er vervolgens voor dat het essay ook werd aangeboden aan enkele katholieke websites, waaronder er opvallend veel waren die kritisch tegenover Franciscus staan. Het duurde niet lang of het essay van Benedictus ging als een olievlek de wereld over. Vrijwel gelijk barstte de kritiek los.

De bekende Amerikaanse jezuïet James Martin twitterde dat de Duitse oud-paus de plank missloeg door misbruik te wijten aan ‘slechte theologie’ en de ‘seksuele mores’ van de jaren zestig. De Italiaanse theoloog en historicus Massimo Faggioli vond dat het essay voor verwarring heeft gezorgd en Benedictus’ reputatie heeft beschadigd. Ook hij hekelde de nadruk op de seksuele ­revolutie en wees erop dat misbruik al veel langer in de kerk voorkomt –het meeste misbruik in de Nederlandse katholieke kerk dateert bijvoorbeeld van voor 1968. Volgens hem laat Benedictus ook een aantal feiten weg. Zo lijkt die zich er niet van bewust dat de misbruikcrisis de hele kerk raakt, ook die in Afrika en Azië, iets wat Franciscus op de misbruiktop benadrukte. Ook heeft ­Benedictus het nergens over de verantwoordelijkheid van bisschoppen die wegkeken en misbruik probeerden toe te dekken en de slachtoffers komen er volgens Faggioli bekaaid af in het essay.

Anderen prezen Benedictus juist. De behoudende Amerikaanse aartsbisschop Charles Chaput van Philadelphia omschreef het als ‘broodnodige regen in de woestijn’. Kardinaal Gerhard Müller, die in 2017 moest opstappen als prefect van de Congregatie voor de ­Geloofsleer en een verklaard tegenstander van Franciscus’ beleid is, prees de uitspraken van zijn landgenoot en sprak de hoop uit dat nu eindelijk een ‘begin zou worden gemaakt met een heldere en juiste aanpak van het misbruikprobleem’.

Rekkelijken en preciezen

Naar verluidt schreef Benedictus het ­essay geheel op eigen initiatief. Maar de emeritus paus werkt als een magneet op de tegenstanders van Franciscus. De zo op het oog goed bedoelde bijdrage aan het oplossen van het misbruikvraagstuk leidde er zo toe dat Benedictus werd meegesleurd in de machtsstrijd die de kerk al sinds het aantreden van Franciscus in haar greep heeft. Een felle strijd tussen rekkelijken de preciezen, tussen ‘Franciscanen’ en ‘Benedictijnen’.

Het Vaticaan held zich ondertussen opvallend stil over het essay van Benedictus. L’Osservatore Romano, de officiële krant van het Vaticaan, kwam op 11 april met een kleine samenvatting op pagina zeven, zonder een aankondiging op de voorpagina. Een beetje mager, zou je zeggen. Critici van Franciscus ­zagen in de bescheiden berichtgeving de hand van Franciscus. Die zou zo geïrriteerd zijn door de handelwijze van zijn voorganger, dat hij opdracht zou hebben gegeven het nieuws toch vooral ‘klein’ te brengen. Later benadrukte een woordvoerder dat beide pausen in feite ‘dezelfde aanpak’ voorstaan. Het Vaticaan zal nooit aarzelen de continuïteit tussen de pontificaten van Franciscus en Benedictus te benadrukken. Maar dit neemt niet weg dat de ophef rond het essay nogmaals heeft duidelijk gemaakt dat de rooms-katholieke kerk nog altijd niet weet wat de status is van de emeritus paus. Mag die zich überhaupt nog ergens mee bemoeien?

Als in een bisdom een nieuwe leidsman wordt benoemd, komt het nogal eens voor dat de emeritus bisschop verhuist om zijn opvolger niet voor de voeten te lopen. Ad van Luyn ging in Duitsland wonen, toen Hans van den Hende hem opvolgde als bisschop van Rotterdam. Benedictus woonde na zijn aftreden aanvankelijk in het buitenverblijf van de pausen in Castel Gandolfo, maar ging uiteindelijk weer in Vaticaanstad wonen. Volgens Massimo Faggioli kan een paus na zijn aftreden het best ­onzichtbaar worden. Bij Benedictus is dat niet gelukt. Integendeel, hij is meer aanwezig dan ooit.

Lees ook: 

Er kan meer één paus zijn, maar toch hebben we er twee

Een hoge Vaticaanse functionaris moest vorig jaar opstappen omdat hij geknoeid had met een brief van ex-paus Benedictus XVI over zijn opvolger Franciscus. Wat is eigenlijk de status van een emeritus paus?

Franciscus verwelkomt Benedictus in het Vaticaan

In 2013 nam kardinaal Ratzinger - de vorige paus - zijn intrek in het klooster Mater Ecclesiae, in het hart van het Vaticaan. Hij werd er verwelkomd door zijn opvolger.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden