null Beeld
Beeld

MinaretEildert Mulder

De uittocht van cultureel erfgoed uit de Arabische wereld

Als je zoekt naar grote lijnen in de moderne geschiedenis van de islamitische wereld, dan zijn dat er in elk geval twee: een forse afname van etnische en godsdienstige verscheidenheid en plundering van het nationale erfgoed.

Vooral in Turkije en de Arabische landen is er minder diversiteit dan voorheen. Het percentage christenen daar daalde sterk, onder andere door de Turkse genocides in de Eerste Wereldoorlog tegen de Armeniërs en de syrisch-orthodoxen. Turkije en Egypte zetten verder hun christelijke Grieken het land uit, Turkije in de jaren twintig en Egypte in de jaren vijftig. Ook de jezidi’s kregen het zwaar, ruim honderd jaar geleden onder de Turken en onlangs onder IS.

Joden wonen er nog maar amper in Arabische landen. Ze vertrokken massaal in de decennia na de stichting van de staat Israël in 1948. Je zou denken dat de Joodse emigratie, al dan niet gedwongen, daarmee wel voltooid zou zijn, maar dat klopt niet. De afgelopen jaren kwam een andere Joodse uittocht op gang, niet van mensen, maar van cultuurgoederen. Bijbelrollen bijvoorbeeld.

Het zwarte gat van de illegale handel

Neem Libië. Sinds de opstand van 2011 en de liquidatie van dictator Muammar Al-Kadafi heeft de export van roofkunst een hoge vlucht genomen. Unieke Joodse manuscripten, documenten, boeken en kunstvoorwerpen verdwijnen in het zwarte gat van de illegale handel. De chaos in Libië maakt smokkel gemakkelijk. Strijdbendes vechten om de macht. Dat kost geld. Welke banden smokkelaars met al die groepen hebben is moeilijk in kaart te brengen, evenals de omvang van de contrabande.

Een topje van de ijsberg bieden vangsten door de Tunesische politie. Tunesië ligt op de smokkelroute van Libië naar Europa. In december gaf persbureau AFP een inkijkje. In 2017 nam de Tunesische politie een bijbelrol in beslag uit de zestiende eeuw met de hele Thora, de vijf eerste boeken van het Oude Testament. Vervaardigd van runderperkament en uitgerold 37 meter lang. Van onschatbare waarde. In 2019 onderschepte de politie Joodse documenten. De smokkelaars hoopten ze voor een half miljoen euro te verkopen.

In Tunesië is de Joodse cultuur niet geheel verdwenen. Op het eiland Djerba wonen ruim duizend Joden. Er staat een fraaie synagoge waarin volgens de legende een steen uit de tempel van Salomo zit verwerkt. Midden-Oosterse legendes beweren wel meer. Zo ligt het hoofd van Hoessein, kleinzoon van Mohammed, in drie landen tegelijk begraven. Bij een aanslag op de synagoge in Djerba kwamen in 2002 21 mensen om, onder wie veertien Duitse toeristen. Er zijn ook kleinere aanslagen op het gebouw gepleegd.

Tunesië heeft de wetten tegen smokkel aangescherpt. Familieleden van de in 2011 afgezette dictator Ben Ali zijn veroordeeld wegens kunstsmokkel. Blijft de vraag hoeveel Kadafi’s verwanten aan dit soort contrabande hebben verdiend of zelfs nu nog verdienen.

Nog een instantie die het nakijken heeft: de wetenschap

Arabische staten en gevluchte joden of hun nazaten verschillen van mening over de Joodse roofkunst. Volgens de Arabische staten behoort die tot hun nationale culturele erfgoed. Maar volgens Joden is ze door die staten ooit gestolen en behoort ze aan hen toe. Er is nog een instantie die het nakijken heeft: de wetenschap. Gesmokkelde documenten komen in illegale circuits terecht en zijn onbereikbaar voor onderzoekers. Net als veel oeroude Koranfragmenten, die op veilingen miljoenen kunnen opleveren. Ook zij verdwijnen in hermetisch gesloten brandkasten van onbekende speculanten.

Lees ook:

Metropolitan Museum diep door het stof vanwege aankoop gestolen gouden sarcofaag

Een Parijse kunsthandelaar, een internationale smokkelaarsbende en de priester van een Egyptische vruchtbaarheidsgod. Het klinkt als een thriller, maar blijkt illegale kunsthandel die profiteerde van de Arabische lente en waar een Amerikaans museum slachtoffer van werd.

In de rubriek ‘In de schaduw van de minaret’ leest u bespiegelingen over de islamitische wereld van Eildert Mulder, arabist en oud-redacteur van Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden