Een zondagdienst in de Bonifatiuskerk in Almere.

Staat van katholiek Nederland

De toekomst van de katholieke kerk: kleiner, veelkleuriger én conservatiever

Een zondagdienst in de Bonifatiuskerk in Almere.Beeld Otto Snoek

Journalisten zijn geen waarzeggers. Maar Stijn Fens en Maaike van Houten kunnen uit het onderzoek naar de staat van katholiek Nederland wel lijnen trekken naar de toekomst van de katholieke kerk. Die kerk wordt kleiner, met lichtpunten in de stad.

Stijn Fens en Maaike van Houten

Pastoor Sandor Koppers uit Almere was vorig jaar op vakantie in het Land van Maas en Waal. Op zondag ging hij naar de mis in Beneden-Leeuwen. Hij schrok zich een hoedje. “Als je ziet hoe weinig mensen daar in de kerk zitten, dan is het over vijf, tien jaar wel afgelopen met de katholieke kerk.”

Kerkgangers van over de hele wereld

In zijn eigen parochie staat Koppers midden in een hele andere werkelijkheid. Ondanks corona was het daar voor de lockdown van deze winter, gezellig druk in de kerk – een gloednieuwe, trouwens, een unicum in Nederland. En het was prettig gemêleerd. De helft van de kerkgangers is wit, het zijn meestal Amsterdammers die naar de polder verhuisden. De andere helft komt van over de hele wereld. “We zijn een wereldkerk, en dat zie je hier terug. Het heeft allemaal een kleurtje”, zegt Koppers over zijn bloeiende gemeenschap.

Welke kerk verbeeldt de toekomst van de katholieke gemeenschap in Nederland? Wordt het de bloeiende veelkleurige kerk van Almere? Of wordt het de bijna lege kerk in Beneden-Leeuwen, of wellicht het Drentse Zwartemeer, waar op zondag nog slechts een handjevol van de groene plastic stoeltjes in de Heilige Antonius van Paduakerk bezet zijn? En hoe zal het verdergaan met pastoor Tervoort in Zuid-Limburg die in de komende jaren van zeven parochies één geheel moet proberen te maken? Zal het hem lukken als herder van zijn kudde al die wijdverspreide schapen nabij te blijven?

Zondagmis in de harmonie van Noorbeek in Zuid-Limburg. Beeld Otto Snoek
Zondagmis in de harmonie van Noorbeek in Zuid-Limburg.Beeld Otto Snoek

Heikele onderwerpen

De afgelopen maanden reisden wij door katholiek Nederland om te kijken hoe het gaat met al die gelovigen die hun kerk alsmaar zien krimpen. Die onderzoek na onderzoek voor hun neus krijgen met vaak dezelfde boodschap, minder geld, minder priesters en een gapende kloof tussen wat het merendeel van hen denkt over de bekende heikele onderwerpen en de kerkleiding.

We liepen met de bewoners van het Limburgse kerkdorp Noorbeek naar de begraafplaats waar ter gelegenheid van Allerzielen de graven gezegend werden. Daar was ook Sandra Ritzen met in de kinderwagen haar zoontje Dex. “Als de kerk weer is hersteld, wordt hij zeker gedoopt. Maar ik ga niet meer wekelijks naar de kerk. Dex is eerder geboren dan gepland en we hebben dus een kaarsje gebrand om te zorgen dat hij er goed doorheen zou komen.”

We waren in Koog aan de Zaan, waar nog niet zo lang geleden de kerk van de Heilige Martelaren van Gorcum aan de eredienst werd onttrokken. De ‘Martelaren’ is de vierde kerk in vijftien jaar in de Zaanstreek die dichtgaat. Nu komen de katholieken van Koog aan de Zaan samen in een voormalige kleuterschool. “We zijn blij dat we nog bij elkaar kunnen komen en we zijn heel close met elkaar”, zegt vrijwilligster Len Baly, die de bloemen bij de viering op zondag verzorgt. De vieringen mogen ze van de bisschop een jaar lang in het zaaltje houden. Daarna wordt er geëvalueerd.

Overal waren we welkom

Waar we ook naar toegingen, naar Zwartemeer waar we mee brunchten met het koor, naar Limburg waar we vlaai kregen, naar Schijndel waar we theedronken met twee priesters uit India en naar Maartensdijk waar we mochten aanschuiven bij de intieme bijeenkomst van de huiskerk, we waren overal welkom. De actieve katholieken van ons land zijn gewoon aardige mensen.

De Sint Christoffelkathedraal met pastoor van Attekum.   Beeld Otto Snoek
De Sint Christoffelkathedraal met pastoor van Attekum.Beeld Otto Snoek

Wat ook opviel was de enorme betrokkenheid bij de eigen kerk of gemeenschap. Geen moeite is te veel om dat overeind te houden wat misschien niet meer overeind te houden is. Daarbij is de viering van zondag nog altijd het hoogtepunt waarvoor alles uit de kast wordt getrokken en die nu ook gestreamd wordt. Al ligt dat woord ‘streamen’ nog niet alle katholieken voor in de mond.

Ze houden de moed erin

Maar de katholieken van dit land kijken verder dan hun eigen kerk. Ze participeren in voedselbanken en maken zich druk om de kwaliteit van leven in hun directe omgeving. Al die katholieke vrijwilligers zorgen er mede voor dat Nederland nog een beetje een leuk land blijft, ook in coronatijd.

Ze houden de moed erin, ook al valt dat soms niet mee. Wie onze verhalen leest komt vaak woorden en begrippen tegen als ‘krimp’, ‘aan de eredienst onttrokken’ en ‘teloorgang van bestaande structuren.’ De katholieken van ons land hebben de afgelopen decennia bepaald niet de wind mee. Maar die kleiner wordende katholieke kerk staat bepaald niet op zichzelf.

Wereldwijd wordt dan wel een groei van het christendom voorspeld, Nederland ontkerkelijkt zo snel dat onderzoekers het nauwelijks kunnen bijbenen. Een rapport uit 2018 van het Sociaal en Cultureel Planbureau over christenen in Nederland was bij publicatie al verouderd. Nog minder dan een kwart van de bevolking rekende zich tot een kerkgenootschap, twee jaar ervoor was dat nog net iets meer.

Plekken waar het verrassend goed gaat

Die neerwaartse trend deed zich voor over de hele linie. Maar nergens was de krimp zo groot als onder de katholieken, schreven de onderzoekers, die hen ‘de voorhoede van de secularisatie’ noemden en de ontwikkelingen zonder meer ‘dramatisch.’

Dit onderzoek is nog niet herhaald, maar er is geen reden aan te nemen dat de teruggang een halt is toegeroepen – zeker niet nu corona nieuwe klappen uitdeelt. Een kwart van de katholieke kerkgangers zei in het recente onderzoek van I&O Research in opdracht van Trouw nog veel minder vaak, of helemaal niet meer naar de mis te gaan als de pandemie is gaan liggen.

De harmonie van Noorbeek in Zuid-Limburg.  Beeld Otto Snoek
De harmonie van Noorbeek in Zuid-Limburg.Beeld Otto Snoek

Maar er zijn ook plekken in katholiek Nederland – het is verleidelijk om ze oases te noemen – waar het goed gaat, om niet te zeggen: verrassend goed. Zoals in veel kloosters en abdijen, waar als de pandemie het toelaat, de gastenverblijven weer volstromen met ijverige Godzoekers en spirituele vrijdenkers die nergens meer aan gebonden zijn. Ze willen allemaal proeven aan de eeuwigheid die je in die grote abdijkerken en die lange kloostergangen met enige regelmaat tegenkomt.

Een waar succesverhaal

Het gaat ook goed in Almere, we zeiden het al. Daar groeit de katholieke kerk en dat mag in de krant. Pastoor Sandor Koppers is dus wel zo eerlijk om aan te geven dat die groei volledig op conto komt van gelovigen met een migratieachtergrond. Ze komen uit Azië, Afrika, Zuid-Amerika en ook uit het Midden-Oosten. Een waar succesverhaal, maar niet alleen in Almere zorgen migranten voor een bloeiende kerk. In Rotterdam bij voorbeeld, werd de katholieke parochie Onze Lieve Vrouw ‘Sterre der Zee’ in 1995 gesloten omdat er haast niemand meer kwam.

Maar zie, die kerk zit nu – althans voor corona – bomvol: met Polen. De Poolse pater Tadeusz had het er bij een bezoek van Trouw in 2019 hartstikke druk. Eerst twee missen in Rotterdam, in de middag nog een in Papendrecht én een in Honselerdijk – ook in die kleinere plaatsen met veel arbeidsmigranten is er behoefte aan een mis in eigen taal.

De vraag is of dit alles ook een belofte inhoudt voor de rooskleuriger toekomst van de kerk in ons land. Wij zijn geen waarzeggers en jammer genoeg ook geen profeten, maar je kunt met enige reden zeggen dat de toekomst van de katholieke kerk in Nederland op langere termijn in de steden ligt. Daar zijn veel expats en migranten en ook katholieke studenten. Migrantenkerken bloeien en groeien door de bank genomen, hebben vaak jonge aanwas, terwijl de traditionele katholieke (en protestantse kerken) vooral vergrijzen en leden zien vertrekken.

Gastvrij en inclusief

Die grote iconische stadskerken lijken ook wat minder vatbaar voor de sluitingsgolf die de katholieke kerk nu al decennialang teistert. Ze zijn gastvrij, inclusief en bieden zelfs Engelstalige missen aan. Daar is steeds meer vraag naar. Over groeimodel gesproken.

Pastoor Okonek leidt de zondagse dienst in de Verrijzeniskerk in Zwartemeer. Beeld Otto Snoek
Pastoor Okonek leidt de zondagse dienst in de Verrijzeniskerk in Zwartemeer.Beeld Otto Snoek

Migrantenkatholieken verschillen in opvattingen over de grote vragen van het leven vaak niet zo veel met de behoudende autochtone kerken op de Biblebelt. Homoseksuele relaties worden vaak afgekeurd. Abortus en euthanasie liggen gevoelig, de huwelijksmoraal is sterk. Diezelfde levenshouding zie je ook vaak bij jonge katholieken met een Nederlandse achtergrond die bewust kiezen voor de katholieke kerk. Je kunt dus verwachten dat de toekomstige Nederlandse katholiek wat behoudender zal zijn.

‘De Tien Geboden zijn voor ons heel normaal’

Ze maken zich niet meer druk over de katholieke strijdpunten waar hun ouders of grootouders nog de barricaden voor op gingen: vrouwelijke priesters, gehuwde priesters en meer democratie in de kerk. “Hier wordt het katholieke geloof in de praktijk gebracht”, zegt Noëlle Boon (26) over haar parochiekerk in Heerlen. “We doen het vanuit de waarden en normen die we in de kerk leren. We horen daar over de Tien Geboden. Dat klinkt heel oud, maar voor ons zijn die heel normaal. Je mag niet doden, maar je mag ook iemand niet doodzwijgen, niet negeren. Daarmee kun je aan de slag.”

Over de katholieken die uiteindelijk alle parochiefusies en slechte statistieken overleven, wordt weleens gesproken in termen van ‘heilige rest’. Misschien is het aardiger om te spreken van een kleine, maar radicale kerk. De katholiek van 2050 is misschien wat traditioneel in z’n liturgische opvattingen en visie op de grote levensvragen, maar ook compromisloos in zijn hulp aan mensen die in onze samenleving over de rand vallen: ouderen, daklozen en vluchtelingen. Op het ene moment bidden ze met een handvol medeparochianen de rozenkrans, niet veel later gaan ze in hun wijk de deuren langs om kleding op te halen voor kinderen in Syrië.

Al die katholieken die wij hebben ontmoet, in alle gevarieerdheid, vinden elkaar bovendien in hun geloof. Het evangelie van Jezus Christus blijft hen dierbaar, hoe verschillend ze het ook uitleggen. Ze beleven dat graag in de kerk, daar zijn ze aan gehecht, die mag niet verloren gaan.

Een zondagdienst in de Bonifatiuskerk in Almere. Beeld Otto Snoek
Een zondagdienst in de Bonifatiuskerk in Almere.Beeld Otto Snoek

‘Het geloof is niet de kerk’

Maar uiteindelijk, zeggen ze ook, is hun geloof niet afhankelijk van het instituut. In Zwartemeer ziet Lenie Theijken steeds minder mensen in haar kerk. Mocht die moeten sluiten, dan stopt voor haar de kerkgang: ze gaat niet naar een dorp verderop. Maar haar geloof houdt ze: “Dat is niet de kerk of een bult stenen. Het geloof zit in je hart.”

En Paul Tervoort, pastoor in Zuid-Limburg, zegt het zo: “Een ding weet ik zeker, God zal altijd bij ons blijven. Op wat voor manier dan ook.”

Dit is de slotaflevering van een serie artikelen over de staat van katholiek Nederland. We begonnen de reeks in november met een onderzoek in samenwerking met onderzoekscollectief Spit over de deplorabele financiële positie van veel parochies. Met onderzoeksbureau I&O Research brachten we de opvattingen van katholieken en voormalige katholieken in kaart over heikele thema’s. Naast het nieuws over de onderzoeken, maakten we reportages over de katholieke wereld, interviewden we tientallen gelovigen en hadden we een gesprek met twee bisschoppen. Otto Snoek en Werry Crone maakten de foto’s. Zie ook trouw.nl/destaatvankatholieknederland.

We danken iedereen die heeft meegewerkt aan dit project.

Stijn Fens en Maaike van Houten

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden