RecensieTheologie

De theologie moet geen antwoorden geven, maar wijzen op God

Alle dingen nieuw I. Inleiding en Invocatio. Een theologische visie voor de 21e eeuw
Erik Borgman 
KokBoekencentrum, 386 blz., € 22,99
★★★★★

De auteur

Erik Borgman is lekendominicaan en hoogleraar publieke theologie en directeur van het Tilburg Cobbenhagen Center van de Universiteit van Tilburg. Eerder schreef hij onder meer ‘Waar blijft de kerk’ en ‘Leven van wat komt’. Hij is ook bekend als linksbuiten in het Theologisch Elftal van deze krant.

De thematiek

Dit boek is het eerste deel van een theologisch meerjarenproject. In drie delen wil de auteur een theologie voor de eenentwintigste eeuw schetsen. Het eerste nu uitgegeven deel heet ‘Invocatio’ (aanroeping) en schetst de theologische krijtlijnen waarbinnen de auteur zich wil bewegen. In de volgende delen komen schepping, verlossing en vernieuwing aan de orde.

Dit deel gaat dus over theologie zelf. Wat is de aard van deze wetenschap? Volgens de auteur heeft de theologie zich te vaak gepresenteerd als het antwoord op een probleem. De wereld lijkt slecht en de theologie kan daar aan voorbij wenken naar een transcendent perspectief. Borgman wil zo niet insteken. Theologie bevat geen antwoorden en kan God niet ondubbelzinnig tonen. Dat heeft voor hem niets te maken met een agnostische relativering van het geloof, maar alles met de kern daarvan: in het christendom worden alle universele antwoorden te schande gemaakt en is het goddelijke nauw verbonden gebleken met het dagelijkse en concrete.

Wat is dan wel de taak van de theologie? Volgens Borgman moet zij God aanroepen in deze werkelijkheid. Vandaar die invocatio. Ze moet in dit leven, in deze cultuur en waar dan ook steeds weer laten zien dat de wereld niet afgesloten is, en hoe zich daarin iets nieuws en hoopvols aandient.

Met een beroep op een lange rij theologen, dichters en kunstenaars, van Tomas Tranströmer tot Simone Weil, van Thomas van Aquino tot Mary Lou Williams, toont Borgman hoe de theologie een vorm van contemplatie is, gericht op wat zich aandient als ‘onmogelijk en tegelijk verborgen werkelijkheid’: God.

Opvallende stelling

Hoe zit die verhouding precies tussen onze werkelijkheid en wat zich blijkbaar al aandient? Is God het revolutionaire nieuwe, dat de overgang van de huidige wereld eist? Of is God een volgende logische fase in de ontwikkeling van de mens?

Volgens Borgman geen van beide. Voor een goed begrip moeten we te rade bij de jazz. Precies deze vrije en improviserende muziek laat horen hoe vernieuwing onaangekondigd kan doorbreken, en onverwacht vrijheid schept. Dat is geen willekeurige metafoor, wordt duidelijk als Borgman erop wijst hoe jazz geworteld is in de muziek van de zwarte slaven.

Kenmerkend citaat

“Uit dit godgeklaagde lot rijst het gebed om het onmogelijke op en aan dit godgeklaagde lot ontspringt de theologie. Niet om dit lot onveranderd te laten – natuurlijk niet! – maar om te ontdekken dat in verbondenheid met dit lot aan het licht komt hoe God alle dingen nieuw maakt zonder wat oud is in de steek te laten. Alleen dit is geloofwaardig.”

Reden om dit boek niet te lezen

Borgman gaat niet in een rechte lijn van een probleemstelling naar zijn geschetste oplossing, maar laat voortdurend anderen aan het woord. Dat maakt het tot een boeiend geheel en ik heb veel dichters en kunstenaars leren kennen van wie ik nog nooit gehoord had.

Maar het maakt het boek ook onnodig moeilijk te lezen. De goddelijke waarheid dient zich aan als een onmogelijkheid en in het verborgene; dat is al ingewikkeld genoeg. Maar het lijkt soms ook voor Borgmans eigen boodschap te gelden.

Reden om dit boek wel te lezen

De weg die Borgman schetst is wel degelijk relevant. In een tijd waarin grote verhalen geen zeggingskracht meer hebben, laat hij zien hoe de kerk en de theologie een nieuwe ontvankelijkheid moeten leren ontwikkelen. Naar de cultuur om ons heen, maar vooral: naar wat zich daarin als nieuw aandient, naar wat daarin van God is.

Zo presenteert Borgman een voluit missionaire theologie, maar wars van ieder activisme. Want hij laat niet na te benadrukken: het is nooit in onze hand, maar altijd afkomstig van God.

Lees ook:

Voormalig Theoloog des Vaderlands: ‘Standpunten met een paar bijbelcitaten erbij, dat is nog geen theologie’

Bij zijn vertrek als Theoloog des Vaderlands liet Stefan Paas een essay achter, over de toekomst van de theologie. Zijn pleidooi: zorg dat elke elke universiteit een theologische faculteit heeft die behulpzaam is in ‘het zoeken naar diepere lagen en hogere sferen’, waar in feite elke vorm van wetenschap mee te maken heeft. In religieuze termen: transcendentie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden