Theologisch Elftal Jaarwisseling

De symboliek van Oud en Nieuw heeft bijna iets religieus

Oliebollen, vuurwerk, goede voornemens, heeft de jaarwisseling ook een religieuze component? ‘Het verstrijken van de tijd laat ons iets zien van het goddelijke geduld.’

De oliebollen zijn gezakt, de eerste voornemens gesneuveld en nu kunnen we er niet meer omheen: het oude jaar is echt voorbij en een nieuw jaar is begonnen. Nu is Oud en Nieuw geen kerkelijk feest, maar die symboliek van Oud en Nieuw heeft wel haast iets religieus.

Kan er theologisch iets gezegd worden over het oude, dat voorbijgegaan is, en het nieuwe 2020 dat nu voor ons staat? Biedt het feest misschien een voorsmaak van wat christenen de vervulling van de tijd noemen? Of overvragen we daarmee een heel doodgewone overgang van de ene dag naar de andere?

Gerard de Korte, bisschop van Den Bosch, ziet wel de religieuze connotaties. “Oud en Nieuw is van oudsher een moment van bezinning, een moment om stil te staan bij het fenomeen van de tijd. Juist omdat we doen alsof er een overgang is, terwijl veel natuurlijk hetzelfde blijft. We moeten nog altijd een energietransitie voltrekken, de klimaatverandering is nog net zoals die was, en ook onze eigen zorgen blijven gewoon bestaan en doorgaan.

“Bij die bezinning op de tijd wordt in protestantse kerken traditioneel psalm 90 gelezen, die gaat over de eindigheid van ons bestaan; in de katholieke kerk lezen we psalm 139 over God die bij ons is, waar we ons ook naartoe begeven. In beide teksten staat centraal dat de tijd verstrijkt, maar dat God bij ons blijft.”

Ook onder moslims is Oud en Nieuw vaker een moment van bezinning, zegt Mohamed Ajouaou, docent islamitische theologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. “Hoewel Oud en Nieuw niet samenvalt met het begin van de islamitische kalender. En wat in deze kalender de overgang naar een volgend jaar is, wordt traditioneel ook niet echt gevierd.

“Oud en Nieuw is volgens sommige moslims dan ook een heidens feest. Maar het valt me op dat imams toch vaker in hun preek Oud en Nieuw aangrijpen voor bezinning. Ze benadrukken de symboliek ervan: met Oud en Nieuw kun je terugblikken op waar je het afgelopen jaar tekort bent geschoten en je voorbereiden op een nieuw jaar waarin je nieuwe kansen krijgt om goed te leven. In die zin krijgt Oud en Nieuw onder moslims vooral een praktische, morele invulling.”

De Korte wil niet te veel ophangen aan dit feest: “In het christendom heb je twee soorten tijd: chronos en kairos. Chronos, dat is de chronologie, het voortschrijden van de tijd. Dat vieren we bij Oud en Nieuw. Kairos, dat is de tijd van de waarheid. In het Nieuwe Testament wordt juist die kairos verbonden met de komst van Jezus met Kerstmis: God heeft hier een beslissend teken gesteld in de tijd. In die zin is Kerst, meer dan ons Oud en Nieuw, het feest van vervulling.

“Want juist met Kerst hebben we gevierd dat alle beloften die in het Oude Testament zijn gedaan, nu in vervulling gaan. Juist met Kerst vieren we een beslissende nieuwe fase in de heilsgeschiedenis. Maar daarmee is het verstrijken van de tijd niet voorbij. Christenen leven daarom ‘tussen de tijden’: het nieuwe is al gekomen, maar de voltooiing daarvan staat nog uit. De wereld is gered, maar tegelijkertijd is dat enkel fragmentarisch en voorlopig. Er is nog veel onverlostheid.”

Ajouaou: “Dat idee van een heilsgeschiedenis kennen wij in de islam niet echt. Daar gaat het niet over de hele mensheid, het gaat over individuen die allemaal de kans krijgen om goed te leven. Hooguit als het gaat over het einde der tijden: dat is een doemscenario waarin de wereld vergaat door de zonden van de mens. Maar dat komt niet door God, dat komt door de mensen zelf. Voor moslims lijkt God wat dat betreft toch meer op de aristotelische onbewogen beweger.

“Het is veelzeggend dat ‘nieuw’ in de islam niet per se beter betekent. Taalkundig gezien betekent het Arabische woord voor nieuw, djadid, gewoon iets dat anders is. Niet per se beter of slechter, maar gewoon anders. Iets dat er nog niet is geweest. Daarachter zit een vrij neutraal idee van de tijd: of de toekomst goed is of slecht, ligt er maar net aan wat je er zelf van maakt.

“Ik moet aan twee uitspraken denken. Een beroemde uitspraak van de profeet luidt, in mijn eigen vertaling, ‘Vijf voor vijf’. Dat legt hij als volgt uit: benut je jeugd voor je ouderdom, je gezondheid voordat je ziek wordt, je rijkdom voor je arm raakt, je vrije tijd voor je moet werken, je leven voor de dood. Vijf dingen die je moet benutten voordat ze voorbij zijn, vijf mogelijkheden die je moet aangrijpen zolang het nog kan.

“Dat hangt samen met een bekend gezegde: God stelt uit, maar is niet onverschillig. God stelt zijn interventie uit. Daardoor kunnen slechte mensen het heel lang goed hebben en goede mensen kunnen veel verdriet hebben. Maar ook al moet je lang wachten, toch geeft het hoop om te weten dat God niet onverschillig is. Dus gebruik de tijd om van je tegenslag iets te maken.

De Korte: “Het verstrijken van de tijd, van de chronos-tijd dus, laat in christelijk perspectief iets zien van goddelijk geduld. Vaak zeggen mensen: laat dat rijk van God maar komen, die nieuwe hemel en nieuwe aarde. Want de ellende hier is ondraaglijk. Het is zwaar om toch door te moeten met het leven.

“Maar deze tussentijd is ook genadetijd; een tijd waarin de deur nog niet dicht is, de tijd waarin mensen zich nog kunnen bekeren. Ook nu steekt God, met eindeloos geduld, in Christus zijn hand naar de mensen uit. In die zin is de Heilige ook in het voortschrijden van deze tijd niet ver weg. Integendeel: Hij is naar de aarde afgedaald en is ons hier in dit leven trouw. Ook als wij misschien soms verlangen naar het rijk van God en een voltooiing van dit leven.”

Lees ook:

Goede voornemens? Stel je automatische piloot opnieuw in

Wie in het nieuwe jaar af wil van slechte gewoonten, moet met een alternatief komen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden