Modern stoïcisme

De stoa is populairder dan ooit; zo leef je als een stoïcijn

null Beeld Suzan Hijink
Beeld Suzan Hijink

Het ‘moderne stoïcisme’ is overgewaaid van Amerika naar Nederland en is tijdens corona populairder dan ooit. Waarom proberen mensen tweeduizend jaar na dato stoïcijns te leven? En hoe doe je dat, antieke filosofie toepassen in het hier en nu?

De antieke stoïcijnen zijn hot. In tijden van corona grijpen we graag naar oude wijsgeren die ons vertellen hoe we moeten omgaan met iets groots en gevaarlijks waar we geen invloed op hebben. Tijdens de lockdown verschenen aan de lopende band krantenartikelen of waren radioprogramma’s te horen met tips van Seneca of wijze raad van Epictetus.

Die interesse in de stoïcijnen is niet helemaal nieuw, maar groeit al enkele jaren gestaag. Er is een heuse beweging gaande, overgewaaid uit de Verenigde Staten, die de ‘moderne’ of ‘nieuwe’ stoa wordt genoemd. Een snelle blik in de lokale boekwinkel leert dat tal van titels gretig aftrek vinden, zoals ‘Handboek voor de moderne stoïcijn’, ‘Hoe word je een stoïcijn?’ en ‘Op weg naar vrijheid: stoïcijnse teksten voor tijden van crisis’. Die staan zij aan zij met de klassieke stoïcijnse teksten van Epictetus, Seneca en Marcus Aurelius.

Waarom oefent ruim tweeduizend jaar oude filosofie plotseling weer zo’n grote aantrekkingskracht op ons uit? En kunnen we de wijsheden van bijvoorbeeld Marcus Aurelius, een Romeinse keizer, wel toepassen op onze huidige samenleving? Begrijpelijke vragen, zegt Willem Harmsen. Hij lanceerde een paar jaar geleden de website denieuwestoa.nl. ‘Als hobbyprojectje’, benadrukt hij, want in het dagelijks leven werkt hij voor een autofabrikant. De afgelopen tijd zag hij de bezoekersaantallen groeien; sinds de lockdown zijn die nog verder gestegen.

Daar schreven ze tweeduizend jaar geleden over, maar dat is nog steeds hartstikke toepasbaar

Harmsen denkt dat de aantrekkingskracht van de stoa niet afhangt van de tijd en de cultuur waarin je leeft. “Cognitieve gedragstherapie is bijvoorbeeld sterk beïnvloed door het stoïcisme, het idee dat je een onderscheid moet maken tussen wat je waarneemt en hoe je dat interpreteert. Daar schreven ze tweeduizend jaar geleden over, maar dat is nog steeds hartstikke toepasbaar. In de kern gaat het over de menselijke natuur, en dat verandert niet.”

Ook Hilde Debacker haalt inspiratie uit de stoa. Zij schreef haar proefschrift over het stoïcisme en spiritualiteit. Tijdens het schrijven van het proefschrift heeft ze veel aan de stoa gehad. “In die eerste twee jaar had ik last van een chronische aandoening. Als ik bijvoorbeeld las dat ‘ziekte en gezondheid buiten onze macht liggen’, dat we daar geen invloed op hebben, dan hielp mij dat. Ik heb het idee dat we snel de neiging hebben om te denken dat wij op de een of andere manier iets verkeerds gedaan hebben als ons iets ergs overkomt. Daar had ik toen ook last van. Het mooie van het stoïcisme is dat het ons laat zien dat lijden en moeilijke dingen onlosmakelijk verbonden zijn met het leven.”

Een van de belangrijkste elementen uit de stoïcijnse filosofie, afkomstig van Epictetus, is dat we een onderscheid moeten maken tussen de dingen die in onze macht liggen en dingen die buiten onze macht liggen. Als je ziek wordt, of er een pandemie uitbreekt, dan heb je daar geen macht over. Het enige waar je wel macht over hebt, is hoe je ermee omgaat. Als je dat onderscheid leert te maken word je volgens de stoïcijnen een ‘deugdzamer’ – een beter, gelukkiger – mens.

Als je je geluk niet laat afhangen van of je wint maar van of je je best doet, dan word je daar zelf ook gelukkiger van

Willem Harmsen oefent de stoïcijnse levenshouding bijvoorbeeld op de tennisbaan. “Sommige dingen liggen wel in je vermogen, hoe goed je je best doet en je voorbereidt. Andere zaken zijn niet aan jou: wie je tegenstander is, wat het weer die dag doet. Uiteindelijk kun je niet bepalen of je de wedstrijd wint of niet.” Als je je geluk niet laat afhangen van of je wint (wat niet in je macht ligt) maar van of je je best doet, dan word je daar zelf ook gelukkiger van.

De stoïcijnen hamerden er steeds weer op dat je alleen een beter mens kunt worden door veel te oefenen. Tweeduizend jaar later vertalen moderne stoïcijnen hun voorschriften naar concrete oefeningen. Opschrijven wat er wel en niet in je macht ligt bijvoorbeeld, of gedachtenexperimenten doen. Als je je inbeeldt hoe het is om dierbaren te verliezen, of vergankelijke zaken zoals geld en aanzien, dan word je minder geraakt als het daadwerkelijk zo ver is, is het idee.

En er zijn mensen die de sprong wagen. Floris van der Pol probeerde onlangs vier weken lang als een stoïcijn te leven, en legde zijn ervaringen vast in een vlog op zijn YouTubekanaal ‘Floris leest’. Hij wist al wel wat de stoïcijnse filosofie inhield, want hij heeft zijn masterscriptie over de vroege stoïcijnse filosofie geschreven. Maar dat is iets anders dan het dóén, legt hij uit. “Het was heel waardevol om te proberen om de filosofie in de praktijk te brengen. In een paar weken doet het meer met je dan twee jaar erover lezen en nadenken.”

Want waarom is het zo erg om te rouwen als er iets kapot gaat?

Toch was Van der Pol na afloop niet helemaal overtuigd. Bijvoorbeeld toen hij zich een week lang elke dag moest inbeelden hoe het was om dierbare zaken te verliezen. Dat begon met een gebruiksvoorwerp en eindigde met mensen om hem heen – en toevallig genoeg haperde net in die week de harde schijf waar hij zijn beeldmateriaal op had opgeslagen. Als je die oefening doet, is het idee, zul je je bij het daadwerkelijke verlies minder laten meeslepen door verdriet of boosheid. Die emoties worden immers veroorzaakt door een onterechte overtuiging – dat dingen niet vergankelijk zijn. “Het stoïcisme probeert met alles een rationele verhouding aan te gaan,” zegt Van der Pol. “Maar ik denk dat het stoïcisme daarmee een deel van de menselijke natuur probeert uit te bannen. Want waarom is het zo erg om te rouwen als er iets kapot gaat?”

“Een aantal jaren terug, tijdens mijn studie filosofie, las ik veel van de stoïcijnen, zoals Marcus Aurelius, Seneca, en Epictetus. Ik had echt het idee dat ik die staat van gemoedsrust waar de stoïcijnen naar streven bereikt had. Ik bleef bij alles onaangedaan. Maar ik merkte dat ik daardoor op een gegeven moment bijna in een soort emotioneel coma terechtkwam. Soms willen we ook boos of verdrietig zijn, en ik zie niet waarom dat geen onderdeel van ons bestaan zou mogen zijn.”

Bij zijn experiment gebruikte Van der Pol het ‘Handboek voor de moderne stoïcijn’ van Massimo Pigliucci en Gregory Lopez. Zij zitten achter de Modern Stoicism-beweging, die conferenties organiseert en een stoïcijnse week, een online workshop die mensen helpt om een week lang stoïcijns te leven.

Het is een vooroordeel richting de stoïcijnen dat het allemaal nurkse emotieloze nihilisten zijn

De trend lijkt nu ook overgewaaid te zijn naar Nederland. Onlangs organiseerde de Internationale School voor Wijsbegeerte ook een ‘Stoïcijnse week’. Volgens de website is die gebaseerd op de stoic-week van de moderne stoïcijnen, maar bij de ISVW kon dat offline: op locatie. Docent was Dennis de Gruijter, die ook een eigen stoïcijnse praktijk heeft in Gouda. Hem beviel het heel goed. “Met 45 man probeerden we een week lang stoïcijns te leven. Elke dag gingen we aan de slag met een ander thema, zoals sterfelijkheid of emoties. We deden bijvoorbeeld zelfonderzoek waarbij we gebeurtenissen uit ons persoonlijke verleden analyseren. Dan kijken we: kloppen die overtuigingen waardoor ik toen van streek raakte wel?”

Het was een groot succes, zegt De Gruijter. Niet alleen schreven zich veel meer mensen in dan verwacht, de deelnemers praatten heel openlijk over hun emoties en overtuigingen. Dat is waar het om gaat, zegt De Gruijter. “Het is een vooroordeel richting de stoïcijnen dat het allemaal nurkse emotieloze nihilisten zijn. Maar uiteindelijk gaat het om contact maken met andere mensen, en zorgen voor je ziel.”

Schurkt dat moderne stoïcisme dan niet een beetje tegen de ‘wijsheden’ uit zelfhulpboeken aan? De Gruijter: “Ja, dat is het ook gewoon. Je helpt jezelf, en door jezelf te helpen, help je anderen. Maar het is ook hard werken, het is geen lifehack, geen trucje. Het is echt een levensfilosofie.”

Lees ook

Als een stoïcijn de crisis door, en nee, dat betekent niet onverschillig zijn

Florentijn van Rootselaar onderzoekt hoe we het gedachtegoed van stoïcijnen als Marcus Aurelius kunnen gebruiken in de 21e-eeuwse pandemie.

Herwaardering van de stoïcijnse levenshouding: de hel, dat ben je zelf

In de rubriek ‘De filosoof biedt hulp’ dit keer advies bij het vraagstuk: kun je de loop van je leven sturen, of alleen je reactie op gebeurtenissen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden