null Beeld

RecensieFilosofie

De Stoa bevredigt een behoefte aan morele zelfdiscipline tijdens crisis en malaise

Op weg naar vrijheid. Stoïcijnse teksten voor tijden van crisis
Lammert Kamphuis
Athenaeum – Polak & Van Gennep
256 blz., € 15
★★★★☆

De schrijver

Filosoof en theoloog Lammert Kamphuis (1983) doceert sinds 2014 bij The School of Life in Amsterdam, het opleidingsinstituut voor levenstherapie. In 2018 verscheen zijn boek ‘Filosofie voor een weergaloos leven’. Voor Kamphuis is filosofie levenskunst: het moet geen slimmere, maar betere mensen van ons maken.

Dat is ook de insteek van de bloemlezing die Kamphuis nu heeft samengesteld uit het werk van Seneca, Epictetus en Marcus Aurelius, de drie grote Romeinse ­filosofen van de Stoa. Kamphuis: “(…) met Seneca zou ik wel een avond in de kroeg willen zitten, van Epictetus college krijgen en door Aurelius geregeerd worden”.

Het stoïsche denken

De stoïci oefenden zich in radicale redelijkheid. Besef dat je alles slechts in bruikleen hebt: je bezit, je relaties, je lichaam, je leven. Over de omstandigheden heb je geen macht, enkel over hoe je de omstandigheden tegemoet treedt. Als Fortuna wenst dat morgen je been er afvalt, moet jij dat zelf ook vurig willen. Pas dan ben je vrij. Kom in opstand tegen je lot, en je verzeilt in een ‘nutteloze kramptoestand’ van pijn en verdriet; omarm je lot, en je bereikt een toestand van ‘deugd, karakter en bestendige innerlijke rust’.

Opvallende passage

De stoïci zaten zelden om een sterke oneliner verlegen. In een citaat over rouw ervaart Seneca de herinneringen aan zijn overleden vrienden als ‘zoet en plezierig’. “Want ik had ze vroeger als zou ik ze kwijtraken, nu ben ik ze kwijt als had ik ze nog.”

null Beeld

Reden om dit boek niet te lezen

Als je je van alles moet onthechten, wil een leerling van Epictetus weten, waarom zou je dan niet bij de eerste de beste gelegenheid je polsen doorsnijden? Het antwoord: omdat de goden nu eenmaal hebben gewild dat je leeft. Het leven duurt maar even en met de juiste instelling is het best te dragen.

Echt bevredigend is dat antwoord niet. Epictetus spreekt als Mark Rutte in campagne-modus tegen mensen die zich beklagen over de vele beperkingen van het leven: ‘Als het je niet bevalt, ga dan weg; hij (God) heeft geen behoefte aan een zeurpiet.’

Drammen konden de stoïci wel. En passages waarin een slaaf te horen krijgt dat ware vrijheid tussen de oren zit, daar scoor je anno 2020 geen punten mee. Het dualisme van de stoïci – de geest is edel en het lichaam is een soort ballast die daar achteraan sleept – is eveneens door de tijd ingehaald.

Reden om dit boek wel te lezen

Seneca realiseert zich dat zijn stoïsche grootspraak misschien wel verkruimelt op het moment dat hij oog in oog met de dood staat: “Sprak ik flinke woorden of was ik vanbinnen flink? Was het allemaal maar pose en komedie, al mijn dappere taal aan het adres van Fortuna?”

Vaak valt er ook wat te lachen met de stoïci, zoals wanneer Marcus Aurelius een reden opgeeft om de dood te aanvaarden: “(…) bedenk met welke mensen uw ziel niet langer in aanraking zal komen.” De laatste jaren wint de filosofie van de Stoa aan populariteit. Misschien valt dat wel te verklaren uit een groeiende behoefte aan zelfdiscipline – niet per se zelfdiscipline in arbeid, maar vooral een morele zelfdiscipline.

Stoïcisme is een correctie op doorgeslagen individualisme en materialisme, en die kan ons volgens Kamphuis goed van pas komen in een tijd van pandemie, economische malaise en ecologische crisis. Het amor fati van de stoïci is in balans met welbegrepen eigenbelang. Zo schreef Epictetus dat hij wilde leven “met zelfrespect, bestand tegen beproevingen, met het vermogen me van dingen te onthouden, met anderen samen te werken, en, in het algemeen, me sociaal te gedragen”.

Inderdaad sterkende woorden voor in crisistijd, en woorden die een gezonde politieke betrokkenheid niet uitsluiten.

Verder tipt Trouw:

null Beeld

God heeft ook een fiets
Frank Bosman
Berne Media
128 blz., € 14,90

De renner die als een monnik zijn lichaam pijnigt. De Tour de France als metafoor voor pelgrimage. De wielrenner als een moderne heilige, die bergen beklimt om dichter bij God te komen. De lijdende renner als symbool voor de kruisgang. Kortom: het wielrennen is doordrenkt van religieuze symboliek. In dit boekje zet cultuurtheoloog Frank Bosman op enthousiaste wijze zijn theologie van het wielrennen uiteen.

null Beeld

Filosoferen over beweging en sport
Damon Young
Ten Have
224 blz., € 16,99

Met alle ellendige verhalen uit de sportwereld van de afgelopen tijd, kan dit boek helpen bij het beantwoorden de vraag: waarom zouden we eigenlijk sporten? Sport, betoogt filosoof Damon Young, moeten we zien als een manier om de scheiding tussen geest en ­lichaam te doorbreken. Sport kan ons helpen te genieten van ons mens-zijn en te streven naar heelheid.

Lees ook:

De stoa is populairder dan ooit; zo leef je als een stoïcijn

Het ‘moderne stoïcisme’ is overgewaaid van Amerika naar Nederland en is tijdens corona populairder dan ooit. Waarom proberen mensen tweeduizend jaar na dato stoïcijns te leven? En hoe doe je dat, antieke filosofie toepassen in het hier en nu?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden