Column Welmoed Vlieger

De schreeuwende behoefte aan innerlijkheid en oprechtheid

Wat een treurig gezicht was het: de (anti)zwartepietdemonstratie afgelopen zaterdag op het Emmaplein in Groningen. Twee demonstratievakken pal ­tegenover elkaar met aan de ene kant de anti-zwartepietactivisten van Kick Out Zwarte Piet (KOZP) en aan de andere kant de pro-pietdemonstranten. Daartussen twee rijen dranghekken en een slotgracht van drie meter. Het beeld is tekenend voor zo ongeveer elke crisis die zich momenteel in Nederland aandient: je bent ‘pro’ of je bent ‘anti’ en wie zwijgt of de nodige bedenkingen heeft, is volgens de kleurbekenners maar een laffe zwakkeling.

Wat is er aan de hand in ons land? Een mooi antwoord trof ik vorige week in een interview in deze krant met Herman Wijffels: “In Nederland is de transcendente dimensie verdwenen. Het is een plat land.” Wijffels doelt met die transcendente dimensie niet op een of ­ander vaag, abstract en onwerelds gebied, maar op het vermogen onszelf in een breder – verticaal – perspectief te plaatsen: “We zijn onderdeel van de ontwikkeling van de mensheid: van de big bang, naar het nu en vervolgens naar de toekomst. Het kan niet zo zijn dat we ons hier maar een beetje lopen te redden, zonder oriëntatie.”

Schrijnende situaties

Ik denk dat Wijffels een belangrijk punt te pakken heeft: onze wereld wordt getekend door een existentiële leegte, met polarisatie, desoriëntatie en morele ademnood tot gevolg. Door het gebrek aan de ervaring van een bredere zin en betekenis krijgen de mensen en gebeurtenissen al snel een instrumenteel karakter: wat betekenen ze voor mijn leven, mijn identiteit, mijn ­partij of project? Alles wat daarbuiten valt, telt niet mee en is af. Op politiek niveau levert het schrijnende situaties op.

De Hongaars-Britse wetenschapper en filosoof Michael Polanyi noemt het vermogen waarop Wijffels doelt tacit knowledge: stilzwijgende kennis. Het is een kennend vermogen dat ons, zo zegt Polanyi, verbindt met een hogere orde, met kennis en waarheid die een universele intentie hebben en die raken aan gemeenschappelijke waarden. Getallen en grafieken, waar we – juist in crises – voortdurend mee om de oren worden geslagen, zeggen het gros van de mensen dan niet zoveel.

Angsten en onzekerheden

De complexiteit van onze geglobaliseerde informatie- en netwerkmaatschappij laat zich blijkbaar niet meer temmen met rationele, technische en wetenschappelijke kennis alleen. Er is een schreeuwende behoefte aan innerlijkheid en oprechtheid. Precies in deze intuïties, in de innerlijke dimensie van de mens, ligt het vermogen om adequaat te handelen in complexe en onvoorspelbare situaties – mits gedragen door een omvattender perspectief.

De tendens van de laatste honderd jaar om de innerlijke, subjectieve kant van de mens als ondergeschikt aan de rede te zien, is volgens mij niet alleen onterecht, maar ook riskant. Enerzijds worden angsten en onzekerheden van mensen (anti en pro) ­gemakkelijk gediskwalificeerd en belachelijk gemaakt. Anderzijds laat juist de moderne tijd zien dat rationele voorspelbaarheid en maakbaarheid onrealistische wensdromen zijn.

Niet voor niets benadrukken zovele grote denkers en schrijvers dat je je identiteit niet slechts moet ontlenen aan uiterlijke zaken en aan groepsdruk en buitenkant, maar aan oprechtheid en diepgang. Kortom: aan innerlijkheid. “Hoe je je innerlijk stelt tot de gebeurtenissen van het leven, dát bepaalt je lot”, stelde de schrijfster ­Etty Hillesum. Een mooi oriëntatiepunt, lijkt mij.

Welmoed Vlieger (1976) studeerde wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing, en ook wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. Lees haar columns hier terug.

Lees ook:

Herman Wijffels heeft grote moeite met de rechtse koers van het CDA, maar voelt het tij keren

In een boek pleit CDA-lid Herman Wijffels voor een ‘economie die werkt voor mens en aarde’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden