Theologisch elftalPublieke verontwaardiging

De samenleving heeft kritische profeten nodig

Parijs, 16 januari. Een vrouw protesteert tegen racisme bij de politie. Getty Images Beeld
Parijs, 16 januari. Een vrouw protesteert tegen racisme bij de politie. Getty Images

Verontwaardiging lijkt een emotie van deze tijd, zeker op sociale media. Maar hoe voorkom je dat de woede blijft steken in podiummoralisme?

Afgelopen zaterdag beschreef historicus Christiaan Hoekstra in deze krant het opkomende verschijnsel van ‘podiummoralisme’. Podiummoralisten zijn mensen die publiek verontwaardiging tonen met als doel een nieuwe morele code te introduceren, die alleen zij echt kennen. Op die manier winnen ze zelf aan invloed.

De Franse president Macron wil dit soort publieke verontwaardiging een halt toeroepen. En dan doelt hij vooral op wat hij noemt de ‘wokeness’ ideologie: de verontwaardiging tegen racisme en wit privilege. Volgens Macron is dat niets anders dan een poging om Amerikaanse normen op te dringen aan Frankrijk, en dat bedreigt de eenheid van de Republiek. Wat is er theologisch eigenlijk te zeggen over verontwaardiging? Bedreigt die de eenheid in de samenleving, en is ze dus gevaarlijk? Of zouden we publieke verontwaardiging juist de ruimte moeten geven?

“Als we zulke publieke verontwaardiging gevaarlijk vinden, moeten we de Bijbel ook maar niet lezen”, zegt Janneke Stegeman, bijbelwetenschapper en publiek theoloog. “Kijk maar eens naar al die oudtestamentische profeten: dat waren nog eens onrustzaaiers. Daarmee bedreigden ze in de ogen van de heersers regelmatig de eenheid van de samenleving. En dat maakte hen niet populair. In Jeremia 28 staat daar een mooi verhaal over. Jeremia loopt met een juk om zijn hals rond, als symbool voor de ellende die de koning van Babylonië over Israël gaat brengen. Een andere profeet, Chananja, trekt dat juk letterlijk van Jeremia’s lijf, en profeteert daarbij dat het volk bevrijd zal worden van Babylonië. Jeremia zegt dan heel nuchter: ‘Ik hoop maar dat je gelijk hebt’.

Hij wist wel dat zijn boodschap hem niet populair maakte. De samenleving heeft meer behoefte aan profeten zoals Chananja, die voorspoed en vrede verkondigen. Maar het is de taak van profeten om te laten zien dat deze vrede een valse vrede is. Ik begrijp wel dat Macron die woke-ideologie liever niet wil hebben. Maar zolang hij het probleem van racisme en het koloniale verleden van Frankrijk niet onder ogen ziet, is die eenheid van de Republiek een valse eenheid.”

Jos Moons, jezuïet en onderzoeker aan de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg valt haar bij: “Verontwaardiging is heel bijbels. Ook Jezus veegde woedend de tempel schoon, toen hij daar misstanden zag. Verontwaardiging is de emotionele kant van de confrontatie met onrecht. Als je die verontwaardiging uit, schrikken mensen. Maar dat schrikken kan heel heilzaam zijn, heel genadevol. Tegelijkertijd kun je met heilige woede dingen losmaken in mensen, zodat ze te snel ontvlammen. Dat zie ik bijvoorbeeld op Facebook. Als ik iets te vurig onrecht aanstip, gaan mensen vaak nog vuriger en ongenuanceerder reageren. En het is altijd de vraag of het iets bewerkstelligt.”

Stegeman: “Ja, er zijn mensen die permanent moreel verontwaardigd zijn, daar schreef Christiaan Hoekstra zaterdag ook over. Die kunnen de godganse dag hun verontwaardiging spuien op sociale media. Toch leer ik wel ontzettend veel van scherpe discussies op Twitter. Daar zijn mensen die hun stem verheffen, juist omdat ze betrokken zijn op de samenleving. Daar zou ik mijn aandacht op willen richten, en niet op de podiummoralisten. Praten over ‘podiummoralisme’ leidt af van het daadwerkelijke probleem, en kan een gemakkelijke truc worden om niet te hoeven luisteren naar mensen die iets belangrijks te zeggen hebben. Precies wat Macron nu probeert te doen: in plaats van het echte probleem van racisme te benoemen, probeert hij mensen de mond te snoeren die verontwaardigd zijn. Maar zoals de spreuk luidt: If you are not angry, you are not paying attention.”

Moons: “Toch zou ik wel willen benadrukken: heilige woede heeft niet het monopolie op verzet tegen het kwaad. Er is bijvoorbeeld veel kritiek op paus Pius XII, die zich in de Tweede Wereldoorlog te weinig uitsprak tegen de jodenvervolging, al hielp hij onder de radar wel degelijk veel mensen. Hier in Nederland heeft kardinaal De Jong zich wél ferm uitgesproken tegen het nationaal-socialisme. Tegelijkertijd heeft dat tot hevige vergelding van de Duitsers geleid. Wat was het beste? Misschien was het allebei wel nodig. Soms kun je verandering beter bewerkstelligen door kleine stapjes in de goede richting. En onderschat een rustige afweging van argumenten niet.

Om even een heel ander voorbeeld te noemen: ik zou best een pamflet kunnen schrijven over homo’s of vrouwen in de kerk, vol profetische woede en heilige verontwaardiging. Maar ik doceer liever in Leuven het vak ‘inclusieve ecclesiologie’: daar bekijk ik met studenten alle argumenten rondom deze thema’s, en onderzoeken we ze samen. Daarmee klim ik niet op de zeepkist, maar ik verzet me wél.”

Stegeman: “Verontwaardiging draagt inderdaad veel energie in zich, en die moet gekanaliseerd worden. En inderdaad: niet iedereen die verontwaardigd is, heeft daarmee ook gelijk. Goed verontwaardigd zijn is een echte kunst: iets dat je moet leren. Daarbij moet ik denken aan een uitspraak van Huub Oosterhuis: ‘een christelijke gemeente is er om je geweten te laten vormen’. Voor mij is geloven daarvoor cruciaal: het is een proces om te ontdekken wat waar is en wat niet, wat belangrijk is en wat niet. Daarbij heb je allerlei soorten mensen nodig. De mensen die voorop lopen, en de mensen die er nog eens rustig over nadenken. Kies dus de rol die bij je past, maar laat je wel raken.“

Moons: “Ik zou willen aanvullen: om goed te kiezen welke vorm van protest het beste is, moet je niet de behoefte hebben om gewaardeerd te willen worden, of om ongeremd je eigen primaire gevoelens achterna te lopen. Maak je niet te druk over de vraag of andermans verontwaardiging wel oprecht is. Maar richt je op jezelf: gebruik ik het leed van anderen om zelf glorieus het woord te voeren, en loop ik ongeremd mijn eigen primaire gevoelens achterna? Of gaat het in mijn verontwaardiging echt over betrokkenheid op de ander? Als je zelf een zekere groei van deugdzaamheid hebt doorgemaakt, als je kritisch kunt zijn op jezelf, dan kun je ook het beste zien welke vorm van protest in welke specifieke omstandigheden het beste is.”

Lees ook:

Podiummoralisme: opkomen voor je medemens, om zelf in de spotlights te kunnen staan

Ze werpen zich op als emancipator, als beschermer van mensen wier belangen in het geding zijn. Maar podiummoralisten zijn vooral uit op een plekje in de schijnwerpers voor zichzelf, schrijft Christiaan Hoekstra.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden