InterviewPredikant Alke Liebich

De rotsvaste grond is voor iedereen even wankel

Dominee Alke Liebich: ‘Ik ga mensen niet zomaar sussen, maar er is wel hoop.'Beeld Bram Petraeus

De verhandeling die predikant Alke Liebich voor de coronacrisis schreef over geloof en troost, heeft ze aangepast aan de actualiteit. ‘Troost is samen proberen en samen doen.’

Twee dingen wist de Amersfoortse predikant Alke Liebich aan het begin van deze week zeker. Haar eerste online-preek zondag zal korter zijn dan alle dertig eerdere keren dat ze met Pasen voorging. En het Paasverhaal zit nu ‘dichter op de huid’ dan ooit. “De beklemming van het graf voelen we nu allemaal, mensen die geloven net zo goed als mensen die dat niet doen.”

Pasen en corona, dat vindt Liebich een lastige combinatie, zei ze eerder deze week in een Skype-gesprek vooruitblikkend op dit weekeinde. Pasen is voor gelovigen na het lijden van Christus aan het kruis op Goede Vrijdag en de stilte van stille zaterdag, het feest van de hoop, van de opstanding van Jezus. In de woorden van Liebich: Pasen belooft een doorgang, een toekomst, licht. Het is voor haar ook het feest van de vrijheid, van ruimte. Maar nu vallen de Paasdagen in een periode van de wereldwijde coronacrisis. Hoe moet dat? En is er nog iets van troost te vinden, in religie, in de kerk?

Wie is Alke Liebich?

Alke Liebich is in 1963 geboren in Berlijn en groeide op in de DDR. Ze studeerde theologie aan de universiteit in Jena, Praag en aan de VU in Amsterdam. Ze ontmoette daar haar Nederlandse man, ook een theoloog. Twee jaar voor de val van de Muur in 1989 kwam ze naar Nederland. Sinds 1992 is ze predikant, eerst in het Zuid-Hollandse Rijswijk, daarna in Oss en sinds 2012 is ze verbonden aan de vrijzinnige Johanneskerk in Amersfoort. Liebich is voorzitter van de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten en eindredacteur van de website liberaalchristendom.nl.

“Het is goed om het met Pasen over hoop te hebben, niet alles is grijs en grauw”, zegt Liebich. “Hoop is de moed om door te gaan. Er zal wel op de een of andere manier een einde komen aan het coronagebeuren. Maar er is veel onzekerheid hoe dit verdergaat. Het virus doet kwaad. Het is geen kwaad, je kunt er niemand op aankijken, maar mensen staan er wel dichtbij. Er wordt hard gewerkt om het virus de kop in te drukken. Maar er voltrekt zich iets wat wij mensen slechts een beetje kunnen beïnvloeden.

‘We zijn dat wachten een beetje ontwend’

“Stille Zaterdag heeft iets van wachten op wat komen gaat, je zit nog in het oude leven en je weet nog niet wat er komt. Dat is nu ook wat ons allemaal te doen staat: wachten. We zijn dat een beetje ontwend, maar het is niet anders. We zitten nog midden in de tunnel. Dat maakt deze Paasdagen moeilijk. En het is lastig er iets algemeens over te zeggen, want iedereen ervaart de crisis anders.”

Zijzelf heeft het makkelijk, vindt ze. Ze heeft geen corona, er is geen ziekte in haar familie, als predikant in de vrijzinnige Johanneskerk in Amersfoort kan ze rekenen op haar inkomen, ze heeft twee volwassen zoons, ze heeft haar man om zich heen. 

En haar werk gaat door: “Ik app en mail me een ongeluk. We hadden patiënten in de gemeente, die stuur ik elke dag een berichtje. Dat vinden ze fijn, ze weten dat ze niet vergeten worden. En mensen bellen me. Het valt me op dat ze vooral bang zijn voor anderen, dat die wat overkomt. Ze kunnen bij mij hun verhaal kwijt, dat is troost. Ik laat ze vertellen, zonder te oordelen, niet per se corrigeren. Hun angsten en zorgen horen, dat is belangrijk.”

Troostrijke stilte in gesprekken

Het is behelpen, nabijheid is bijna een voorwaarde. Natuurlijk mist ze het fysieke contact, de blikken van mensen, een zucht. En de stiltes in gesprekken, ‘ook die kunnen troostrijk zijn’.

Liebich: “Troost veronderstelt dat er iets niet goed is, dat er pijn is, leegte, verdriet. Troost is niet dat het wel goedkomt. Dat is moeilijk te geven. Het is meer dat je samen kijkt naar wat goed is voor de ander. Het is als een puzzel, past dit, of moet hier een ander stukje komen? Troost ligt niet in wat de een de ander geeft, maar het is samen proberen, samen doen. Dat geeft ruimte.”

Voor de website liberaalchristendom.nl schreef Liebich een stuk over troost. Ze stelt daarin dat de moderne mens zich ongemakkelijk voelt bij de behoefte aan troost. Dat past niet bij het idee dat het leven maakbaar is, en evenmin bij de autonome mens, die zijn of haar leven in eigen hand denkt te hebben. ‘Erkenning van je angst en troostbehoefte kan moedig zijn’, schreef ze daarom.

Dat was nog vóór corona. Recent heeft ze die tekst van een naschrift voorzien. “Ik heb altijd wel concrete mensen op het oog, maar nu komt het daar meer op aan. Kun je met je vrome woorden nog iets betekenen als het heel beklemmend wordt en dichtbij komt? Ik ga niet ineens wat anders schrijven. Maar de rotsvaste grond is voor iedereen even wankel.”

Wat helpt tegen angst?

Als troost is ‘iets wat helpt’, schrijft ze in het naschrift, wat helpt dan nu, niet zozeer technisch, tegen het virus, maar wat helpt tegen angst? Op grond van haar eerdere waarnemingen en de actuele crisis, komt ze tot de drieslag ‘angst erkennen, de onzekerheid dragen en samen delen wat kracht geeft’.

Ze ziet meer dan eerst hoe belangrijk het voor moderne mensen is bij zo’n virus te begrijpen wat er gebeurt: “De eerste dagen hingen we aan de lippen van Jaap van Dissel van het RIVM. Dat is iemand die heel erg in control is, hij legt alles precies uit. Dat heeft iets troostends, dat is wel iets van onze tijd.

“Maar het besef van kwetsbaarheid is fundamenteler, dat kan zo’n instituut niet van ons wegnemen. We realiseren ons nog meer hoe belangrijk verbondenheid is, dat mensen niet alleen worden gelaten. Je kunt het virus niet tegenhouden, maar je wilt mensen niet alleen laten sterven. Dat gebeurt nu ook niet, maar het is allemaal gereguleerd hoeveel mensen er in die laatste fase bij mogen zijn. Dat is loodzwaar. Juist doordat nabijheid niet vanzelfsprekend is, besef je hoe belangrijk de verbinding is.”

Ook voor troost. Want troost is, in de woorden van Liebich, ‘relationeel’. Dat hoeft niet per se een ander mens te zijn, troost kan naar haar idee ook zitten in het verleden, in de traditie, in kunst: “Als ik naar een museum ga en bijzondere of indringende dingen zie, dan is dat goed voor mijn ziel. Is dat troost? Het is goed om je te voeden met creativiteit, met schoonheid. Troost is ook zintuiglijk, smaak, aanraking, horen, de zintuigen zijn belangrijk.”

Een laag dieper: zelftroost

Ze denkt dat mensen ook wel uit zichzelf troost kunnen halen. Al vóór corona is ze begonnen met een dagboek. Daarin schrijft ze ‘wat ze nu eigenlijk zelf denkt’, daardoor komt ze een laag dieper, dat is ‘zelftroost.’ Of wandelen in haar eentje, en haar gedachten laten gaan. “Maar het is zo verschillend hoe dat werkt bij mensen. Ik ben een denker, een meubelmaker haalt misschien troost uit iets moois maken.”

En ja, de predikant noemt ook geloof als troost. Ze heeft er wel een tijdje over nagedacht of troost essentieel is voor religie. Dat is het uiteindelijk wel: “Troost in de zin van samenhang. Je bent ergens in ingebed, in een traditie, je bent onderdeel van een groter geheel. Ik denk dat religie en christelijk geloof ons helpen om te leven, dat dat het hoofddoel is. Troost is onderdeel van het leven, je hebt het nodig omdat het leven soms rake klappen uit kan delen.”

Liebich: “Maar het kan nooit het hoofddoel zijn van geloven. Dat zou ik egocentrisch vinden. Als ik er maar lekker bij voel, dat kan nooit zijn waar het om draait. De vraag uit de Bijbel blijft toch: mens, waar ben je? Je moet ook de hoeder zijn van je broeder, dat is een roeping. Het gaat net zo goed om solidariteit, om wijsheid. De frontberichten vanuit de zorg vind ik indrukwekkend. Misschien is God wel daar, in ziekenhuizen, in verpleeghuizen. Daar is menselijkheid, liefde, toewijding. Dat geeft moed.”

Hoop op een nieuwe toekomst

Op die positieve elementen wil ze met Pasen voortborduren. “Ik ga mensen niet zomaar sussen dat het wel goedkomt. Maar er is wel hoop, hoop op iets wat nog onbekend is, een nieuwe toekomst. Welke paasbloemen gaan er uit deze crisis bloeien? Kan het anders? Om die hoop gaat het me. Het wonder van Pasen is dat God die toekomst draagt. De veroordeelde leeft, het uitschot is de hoeksteen geworden. Dat is Gods energie, het is liefde die het verstand te boven gaat.”

“Tuurlijk moet je over de toekomst nadenken in politieke termen, in plannen maken. Dat kun je voorzien. Maar dat is geen verrassende toekomst, dat is een toekomst die je zelf teweeg brengt. Als het een beetje meezit zijn we ook nog creatieve mensen die iets kan overkomen. Dat je iets ontdekt wat je nog niet wist, dat iemand iets doet wat je niet verwacht. Bij de hoop op het nieuwe denk ik aan iets goeds. Dat het leven brengt, dat het troost. Dat is Pasen.”

Met Pasen staat ze in haar eentje voor een lege kerk. Ze mist haar gehoor, ‘er is niemand die goedemorgen tegen me zegt’. En als de dienst is afgelopen, gaat ze in haar eentje weer naar buiten, ‘dat is de anti-climax’. Misschien komt er een concertje op de stoep van de kerk, voor de mensen in de buurt, iets feestelijks. Zeker is dat ze de paarskaars aansteekt, een ritueel dat gelovigen vertrouwd is, dat herkenning geeft, een gevoel dat alles doorgaat. “Het is het goddelijke licht waar wij omheen verzameld zijn. Door corona hebben we zo’n ritueel misschien nog meer nodig dan anders.”

Lees ook:

De coronacrisis is hét moment voor de kerk om te veranderen

De kerken zijn leeg in deze coronacrisis. En dat staat symbool voor de leegte in de kerk, stelt de Tsjechische priester en internationaal vermaarde hoogleraar Tomáš Halík. Christenen zouden deze tijd moeten aangrijpen voor een radicale verandering van kerk en christendom, betoogt hij.

Een huiselijke Stille Week maakt creatief

Christelijk Nederland begint zondag aan de Stille Week of Goede Week, de aanloop naar Pasen. Nu kerkdiensten zijn afgelast, wordt dat thuis gevierd. Vaak via een online-dienst, maar ook met thuisvieringen, maaltijden en door de dominee bezorgde paaspakketten

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden