Zondagse hoogmis in de Sint Christoffelkathedraal in Roermond.

Ontkerkelijking

De rooms-katholieke kerk in Limburg raakt steeds dieper in de financiële problemen. ‘Niemand bedelt graag’

Zondagse hoogmis in de Sint Christoffelkathedraal in Roermond.Beeld Otto Snoek

Het zuiden van Nederland was laat met de ontkerkelijking maar nu komt de financiële klap hard aan, merkt het bisdom Roermond. ‘Niemand bedelt graag.’

Hester Den Boer en Stijn Fens

Frank Hamers is econoom van het bisdom Roermond en hij valt niet te benijden. “Het is bij ons constant hoogwater-dijkbewaking”, zegt hij zelf. Van alle Nederlandse bisdommen is de financiële situatie in Roermond het meest zorgwekkend. Daar schrijven ze weliswaar zwarte cijfers, maar dat verbloemt veel financiële malaise. Het bisdom, dat de provincie Limburg beslaat, heeft al jaren financiële problemen en teert in op het eigen vermogen waardoor de bodem van de kas in zicht komt.

Waar sommige andere bisdommen de luxe hebben van een groot vermogen, is dat in Roermond niet het geval. Het bisdom heeft een algemene reserve van 1,2 miljoen. Ter vergelijking: het aartsbisdom Utrecht heeft 17 miljoen aan algemene reserve. Dat relatief kleine vermogen is problematisch, want zo mist het bisdom Roermond een inkomstenbron die voor bisdommen belangrijk is: rendement op de beleggingen. “Het grootste deel van ons vermogen staat op de bank, slechts 20 procent is aandelen. Met de omvang van ons vermogen kunnen we niet het risico nemen dat beleggen met zich meebrengt”, vertelt Hamers.

Het bisdom Roermond heeft daardoor eigenlijk maar één substantiële inkomstenbron: de bijdragen van parochies. En laten die nou steeds verder teruglopen. Hamers: “En dan zitten wij gelijk in de gevarenzone. Daarom blijft de zoektocht naar andere inkomstenbronnen belangrijk.”

‘Als je kerken weghaalt, haal je God weg’

De situatie van het bisdom vloeit voort uit de situatie van de parochies in Limburg: 83 procent van die parochies lijdt verlies. De parochies in het bisdom kwamen vorig jaar 7 miljoen tekort: bijna de helft van de 15 miljoen die de gezamenlijke Nederlandse parochies in 2020 aan verlies leden.

Van de 640 katholieke Nederlandse parochies bevinden zich er 300 in Limburg. In heel het land zijn in de afgelopen jaren talloze parochies gefuseerd (met kostenbesparing als een van de belangrijkste motieven). De situatie in het bisdom Roermond is anders. Daar is dat proces veel later op gang gekomen. Inmiddels werken parochies er wel steeds vaker samen in federaties: met één pastoraal team, één kerkbestuur en één financiële exploitatie. Maar elke parochie houdt tegelijkertijd een eigen bestuur. Uiteindelijk moeten er ruim vijftig federaties van parochies komen die, als het aan het bisdom ligt, daarna ook echt gaan fuseren.

Het instandhouden van kerken in het bisdom Roermond was het bewuste beleid van de voormalige bisschop Frans Wiertz, die eind 2017 zijn functie neerlegde. Als je kerken uit dorpen en gemeenschappen weghaalt, haal je God daar weg, was zijn redenering. Volgens Jan-Willem Wits, oud-woordvoerder van de Nederlandse bisschoppenconferentie, kwam deze houding voort uit het feit dat in Limburg de ontkerkelijking later op gang kwam. De kerken vervulden er nog langere tijd een belangrijke functie. “Wiertz vond dat een dorpsgemeenschap ‘recht’ had op een eigen parochiekerk als centrum van de gemeenschap. Met het versneld seculariseren van Limburg zie je nu een snelle escalatie in de financiële neergang.”

De komst van de parochiefederaties moet leiden tot kostenbesparingen en, zegt een woordvoerder, tot ‘nieuwe pastorale vitaliteit’ en ‘een grotere bestuurlijke slagkracht’.

Nog meer bezuinigen

De verlate ontkerkelijking in het zuiden is terug te zien in de snelle daling van opbrengsten van de Actie Kerkbalans, de jaarlijkse inzamelingsactie die in meerdere kerkgenootschappen wordt gehouden. Waar deze daling jaarlijks gemiddeld in heel Nederland 2 tot 4 procent is, was deze in de zuidelijke bisdommen in 2020 hoger: 5 procent. Daar komt bij dat de opbrengsten daar sowieso al relatief lager zijn dan in de rest van Nederland. “In de overwegende protestantse noordelijke provincies hebben katholieken van oudsher hun identiteit moeten beschermen. Dat vertaalt zich in een grotere bereidheid om geld te geven. In het zuiden is de katholieke kerk als volkskerk meer vanzelfsprekend aanwezig”, zegt Joris Kregting van onderzoeksbureau Kaski.

Die lage geefbereidheid resulteerde in een vrijwel onhoudbare financiële situatie in het bisdom Roermond. De bisdomleiding besloot in 2019 tot een flinke bezuinigingsoperatie. Een kwart van het bisdompersoneel verloor zijn baan, er werd onroerend goed verkocht en er werd gesneden in andere kostenposten. Daarnaast, zei de nieuwe bisschop Harrie Smeets, moeten parochies “zoeken naar nieuwe en meer structurele bronnen van inkomsten voor de kerk”.

Er zal nog meer worden bezuinigd in het bisdom. Zo staat een verhuizing van het bisdomkantoor naar een minder duur pand op de planning. Bisdom-econoom Hamers denkt dat Roermond in ‘een meer stabiele situatie’ zal belanden. Maar hij zegt erbij dat de situatie zorgelijk blijft. ‘We moeten constant op onze hoede blijven.” Een woordvoerder van het bisdom voegt daar nog aan toe dat vooral ‘een heel intensieve geldwervingscampagne van de parochies’ nodig is. “En dat zijn de parochies in Limburg niet gewend. Niemand bedelt graag.”

Lees ook:

De staat van katholiek Nederland

Hoe gaat het met de katholieke kerk in de Nederland? De komende maanden brengt Trouw de staat van de katholieke kerk in Nederland in beeld.

Van Drenthe tot Zuid-Limburg: zo ziet de zondagsmis eruit op vier plekken in het land

De katholieke kerk in Nederland heeft nog altijd zo’n 3,7 miljoen leden, maar slechts een minderheid is actief. Hoe ziet hun kerkelijk leven eruit en hoe denken ze over de toekomst? In een serie verhalen doet Trouw onderzoek. Deel 1: de zondagsviering.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden