400 jaar Mayflower

De reis van de Pilgrims: en dat allemaal om de zondagsrust te kunnen heiligen

The First Thanksgiving van Jennie Augusta Brownscombe (1914, olieverf op doek). Beeld Museum de Lakenhal
The First Thanksgiving van Jennie Augusta Brownscombe (1914, olieverf op doek).Beeld Museum de Lakenhal

De ‘Pilgrims’ vertrokken vierhonderd jaar geleden vanuit de Nederlanden naar Amerika. Bij de herdenking van die reis worden voor het eerst Native Americans betrokken. “Het traditionele verhaal wordt niet meer voor zoete koek geslikt.”

Bas Roetman

Ze wisten dat ze enkel pelgrims waren, en richtten hun ogen naar de hemel, hun beloofde land. Zo omschreef William Bradford de groep van ruim honderd Engelse protestanten die in 1620 de oversteek naar Amerika waagden, en van wie hij zelf een van de leiders was. De reis van de ‘Pilgrims’, zoals ze later bekend werden, op hun beroemde schip de Mayflower, is in de Verenigde Staten uitgegroeid tot een nationale stichtingsmythe. Deze vrome, hardwerkende mannen en vrouwen die op zoek waren naar vrijheid, zouden de basis hebben gelegd voor de Amerikaanse natie. De belangrijke feestdag Thanksgiving verwijst naar de Pilgrims, en verschillende Amerikaanse presidenten claimen trots dat zij van de Pilgrims afstammen. Dit jaar is het vierhonderd jaar geleden dat de Mayflower koers zette naar Amerika. Hoe wordt anno 2020 naar deze kolonisten gekeken?

Het verhaal van de Pilgrims zal bij veel Amerikanen positieve associaties oproepen, maar dat geldt zeker niet voor iedereen. “Voor de Native Americans staan de Pilgrims symbool voor het verlies van hun land”, zegt Jori Zijlmans, conservator geschiedenis in Museum De Lakenhal in Leiden. ‘Native Americans’, zo noemt Zijlmans de oorspronkelijke bewoners van Amerika, want het woord ‘indianen’ ‘kan echt niet meer’.

Tolerant Leiden

Ter ere van de vierhonderdste verjaardag van de reis van de Mayflower is in het museum de tentoonstelling ‘Pilgrims naar Amerika en de grenzen van vrijheid’ te zien, onderdeel van een internationale herdenking. De geschiedenis van de Pilgrims is onlosmakelijk verbonden met Nederland: elf jaar lang woonden de Engelsen in het relatief tolerante Leiden, omdat ze in hun vaderland vanwege hun geloof werden vervolgd.

Lange tijd werden belangrijke jubilea van de tocht feestelijk gevierd door Amerikanen en Engelsen. Dat is nu anders, zegt Zijlmans. “Het is nu geen viering meer, maar een herdenking met vier volken: de Engelsen, de Nederlanders, de Amerikanen en de Native Americans.” Afstammelingen van de Wampanoag, die op de plek woonden waar de Pilgrims aan land gingen, dachten mee over de tentoonstellingen en bijeenkomsten die gepland stonden, maar waarvan een groot deel door de coronacrisis is uitgesteld. Ook voor de Leidse tentoonstelling voerde Zijlmans gesprekken met vertegenwoordigers van Native Americans.

Wie waren de Pilgrims? De groep die in 1620 de oversteek waagde bestond uit Engelse puriteinen, calvinistische protestanten die zoveel mogelijk volgens de Bijbel wilden leven. De Engelse staatskerk had volgens hen nog teveel katholieke onderdelen, zoals rituelen en bisschoppensysteem. De zondagsrust was voor hen een heilige zaak.

Het replica van het schip waarmee de Pilgrims oorspronkelijk vanaf Plymouth naar het huidige New England voeren kreeg enkele decennia een replica. De Mayflower is hier onderwerg naar Plymouth, Massachusetts, voor de festiviteiten van de herdenking later in augustus.  Beeld EPA
Het replica van het schip waarmee de Pilgrims oorspronkelijk vanaf Plymouth naar het huidige New England voeren kreeg enkele decennia een replica. De Mayflower is hier onderwerg naar Plymouth, Massachusetts, voor de festiviteiten van de herdenking later in augustus.Beeld EPA

Vervolging

Binnen de puriteinen namen de ‘separatisten’ een bijzondere positie in: zij accepteerden het gezag van de koning over de anglicaanse kerk niet. Dat was tegen het zere been van koning Jacobus I, die hen met harde hand vervolgde. Een aantal van deze separatistische puriteinen vluchtte daarom naar de Republiek der Nederlanden. Na een verblijf in Amsterdam kregen ruim honderd separatisten in 1609 onderdak in de stad Leiden.

Een deel van hen bleef ontevreden met het leven in het relatief tolerante Leiden. Ze waren arm, het leven was zwaar. “Ze stoorden zich bovendien aan het feit dat een groot deel van het normale leven op zondag gewoon doorging”, zegt historicus Frans Verhagen, die een boek schreef over de Pilgrims. “De wereld was niet zoals zij die wensten, en ze vonden het moeilijk om zich daarbij neer te leggen. Bovendien zagen ze na een aantal jaren dat hun kinderen zich assimileerden en liberaler werden dan hun ouders.” Dit alles speelde mee bij het besluit van ongeveer honderd separatisten om een nieuw leven te beginnen.

In 1620 was het zover. Vanuit Delfshaven vertrokken de mannen, vrouwen en kinderen naar Engeland. Daarna stapten ze over op de Mayflower, op weg naar de Amerikaanse oostkust. Na een loodzware zeereis van tien weken gingen ze hartje winter aan land, en stichtten de kolonie New Plymouth, vernoemd naar de havenstad waaruit ze waren vertrokken. Daar waren de omstandigheden zo zwaar dat na een jaar de helft van de kolonisten was gestorven door kou en honger. Maar de andere helft bleef overeind, en in de volgende decennia vestigden duizenden puriteinen zich in de nieuwe wereld. Dat ging ten koste van de oorspronkelijke bewoners, die stierven door ziekte en oorlog.

De Groenmarkt met gezicht op de Stille Rijn in Leiden, 1660. Hendrick van der Burgh. Op 1 mei 1609 arriveerden de Pilgrims in het centrum van Leiden. De Waag (links) was het eindpunt van veerdiensten tussen Leiden, Haarlem en Amsterdam. Hier zetten de Pilgrims voor het eerst voet aan wal. Beeld Museum De Lakenhal, Leiden.
De Groenmarkt met gezicht op de Stille Rijn in Leiden, 1660. Hendrick van der Burgh. Op 1 mei 1609 arriveerden de Pilgrims in het centrum van Leiden. De Waag (links) was het eindpunt van veerdiensten tussen Leiden, Haarlem en Amsterdam. Hier zetten de Pilgrims voor het eerst voet aan wal.Beeld Museum De Lakenhal, Leiden.

Conservator Zijlmans wil de Pilgrims niet veroordelen. “Helemaal niet! Ze gingen op reis voor hun idealen. Dat zullen ze ongetwijfeld met de beste intenties hebben gedaan.” Het verhaal van de Pilgrims wordt door allerlei partijen in hun eigen voordeel gebruikt, ook door de Wampenoag, zegt Zijlmans. “Als je niet oppast, ga je enorm vereenvoudigen en zeggen: zo is het gegaan.”

Op de tentoonstelling zijn vooral voorwerpen te zien die bezoekers moeten helpen om zich in de Pilgrims te verplaatsen: de boeken die ze lazen, het soort schoenen dat ze droegen, een miniatuur van het schip waarmee ze voeren, en schilderijen van de wereld die ze zagen. Zijlmans wil de bezoekers daarmee graag aansporen om zelf na te denken. Wat zouden zij hebben gedaan als ze in de schoenen van de Pilgrims hadden gestaan? Daarvoor zijn speciale hokjes ingericht, met vragen als ‘Als jij een Pilgrim was, zou je dan standhouden, aanpassen of vluchten?’ Of: ‘Wat is voor jou belangrijker, jouw vrijheid of die van een ander?’

Die laatste vraag is interessant, want de Pilgrims zitten vol tegenstrijdigheden als het om vrijheid gaat. Ze vluchtten naar de Nederlanden op zoek naar de vrijheid, en die vonden ze er ook, zegt Verhagen. “Alleen waren ze er minder van gecharmeerd dat anderen dan ook de vrijheid hadden om zich niet te gedragen zoals zij.”

Het vertrek van de Pilgrims uit Delfshaven, 1620. A. Willaerts. 
 Beeld  Rose-Marie and Eijk de Mol van Otterloo Collection.
Het vertrek van de Pilgrims uit Delfshaven, 1620. A. Willaerts.Beeld Rose-Marie and Eijk de Mol van Otterloo Collection.

Afwijkend denken

Volgens Verhagen wordt vaak gedacht dat de Pilgrims en de puriteinen die na hen kwamen naar Amerika gingen om vrijheid van geloof te realiseren. Dat past goed in de mythe van de Pilgrims als oervaders en -moeders van de vrije Amerikaanse samenleving. Maar het botst met de feiten, vindt de historicus. “Het ging om vrijheid van hún geloof. Afwijkend denken werd niet geaccepteerd.” Dat kerk en staat twee eeuwen later in de Amerikaanse grondwet strikt werden gescheiden was vooral een reactie op het extremisme van de puriteinen, zegt Verhagen. “In de grondwet komt het woord God niet voor”.

Een ander fenomeen dat onderdeel is geworden van de Pilgrims-mythe is Thanksgiving, de Amerikaanse nationale feestdag in november. Het verwijst naar het allereerste oogstfeest van de Pilgrims, waarbij ook tientallen Native Americans aanwezig waren. De Thanksgiving zoals we die nu kennen, een seculier feest met kalkoen en pompoentaart, is een verzinsel uit de negentiende eeuw: president Abraham Lincoln creëerde de feestdag in 1863 als dag van nationale verzoening.

Niet iedereen kan zich in die verzoening vinden. De United American Indians of New England, een samenwerkingsverband van Native Americans, organiseren sinds de jaren zeventig op Thanksgiving ieder jaar een ‘Nationale dag van rouw’. ‘Thanksgiving is een herinnering aan de genocide op miljoenen mensen, en de diefstal van hun land’, aldus hun website.

Racismedebat

Mensenrechtenactivist Malcolm X verbond de Pilgrims aan racisme tegen zwarte Amerikanen, in een speech in 1964. Hij sprak over ‘Plymouth Rock’, het mythische stuk steen waarop de Pilgrims hun eerste voet aan land hadden gezet. “Onze voorvaders waren niet de Pilgrims”, zo sprak hij als zwarte Amerikaan, “wij landden niet op Plymouth Rock, Plymouth Rock landde op ons.” Sinds de jaren zeventig zijn de gemoederen bedaard. In het huidige Amerika zijn de Pilgrims nauwelijks onderwerp van discussie, zegt Verhagen, ook in het racismedebat spelen ze maar een minieme rol. “Buiten de tentoonstellingen en herdenkingen om houdt bijna niemand zich met de Pilgrims bezig.”

Conservator Zijlmans is blij dat het verhaal van de Pilgrims vierhonderd jaar later kritisch wordt bekeken. Er is vooruitgang geboekt, vindt de conservator. “Het oude, mythische verhaal was prettig voor een bepaald deel van de Amerikaanse bevolking. De Pilgrims stonden voor een witte kijk op de geschiedenis. Dat traditionele verhaal wordt niet meer voor zoete koek geslikt.”

Voor Verhagen blijven de Pilgrims vooral fascinerend, mythe of niet. “Het is een fantastische prestatie, wat die mensen hebben gedaan. Het is nauwelijks voor te stellen hoe ellendig dat leven was, die eerste tien jaar in Amerika. En dat allemaal om de zondagsrust te kunnen heiligen.”

Lees ook:

Spannend relaas over de eerste christenen in de Nieuwe Wereld

In ‘Pilgrim Fathers’ beschrijft Verhagen de wederwaardigheden van een legendarisch groepje Engelse kolonisten die tussen 1620 en 1629 een van de eerste nederzettingen in de huidige Verenigde Staten hebben gesticht. Hun verhaal dat een van hen indertijd heeft opgeschreven, is in die vierhonderd jaar uitgegroeid tot een belangrijke ontstaansmythe van de VS

Zo brachten calvinisten de vrijheid naar Amerika

Amerika is een protestantse natie, zo geloofden generaties Amerikanen. Allemaal dankzij een groep calvinisten die in 1620 bij de oostkust aan land ging om een religieuze utopie te stichten. Deel 18 van een serie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden