Jubileum

De PvdA is de rooie dominee vergeten

Willem Banning (links) en zijn leermeester K.H. Roessingh. Beeld Tekening Hans Jansen

Vandaag viert de Banning Vereniging haar honderdjarig bestaan. Zij probeert christendom en socialisme te verbinden. ‘Veel mensen van mijn generatie vinden een levensbeschouwelijke en een ideologische kijk op de wereld eigenlijk hetzelfde.’

Maarten van den Bos is 35, niet kerkelijk gebonden en hij gelooft naar eigen zeggen ‘nergens in’. Maar hij vindt wel dat er in zijn partij, de PvdA, meer ruimte moet zijn voor persoonlijke drijfveren en inspiratie, voor levensbeschouwing en een visie op ‘het goede leven’.

Van den Bos is gemeenteraadslid in Lingewaard, hij is historicus. En hij is ambtelijk secretaris van de Banning Vereniging, de voortzetting van de Arbeidersgemeenschap der Woodbrookers, de beweging die de afgelopen eeuw christendom en socialisme probeerde te verbinden. Vandaag viert die vereniging van religieus-socialisten haar honderdjarig bestaan. Van den Bos tekende ter gelegenheid daarvan de geschiedenis op in ‘Geloven in het ideaal’.

Moreel-ethisch gebied

Centraal in het verhaal staat Willem Banning, een Fries, geboren in 1888 als zoon van een haringvisser. Fysiek was hij te zwak om net als zijn vader de zee op te gaan. Hij ging naar de kweekschool, werd onderwijzer, en later predikant en hoogleraar theologie.

Banning was een ‘rooie dominee’: hij was ervan overtuigd dat het christendom en het socialisme veel raakvlakken hadden. Die zag de hervormde predikant met name op moreel-ethisch gebied, de gerichtheid van het socialisme op de economische verhoudingen vond hij van meet af aan veel te beperkt. Gemeenschapsdenken was zijn kern. Banning verwachtte van burgers een bijdrage aan de gemeenschap, met dien verstande dat die gemeenschap de voorwaarden moest scheppen waaronder mensen kunnen meedoen: werk, maar ook onderwijs, cultuur. Van den Bos haalt die gedachte met instemming op. Het is, zegt hij, ook voor de huidige samenleving met haar op het individu gerichte, neo-liberale inslag, een actueel perspectief.

De diepste waarden

Na de oorlog speelde Banning een belangrijke rol bij de oprichting van de PvdA. Hij was betrokken bij de Doorbraak, een vernieuwingsbeweging die vond dat de PvdA een politiek thuis moest zijn voor mensen van verschillende levensovertuigingen. Maar in de verzuilde samenleving van toen konden christenen alleen overstappen naar de PvdA als er ruimte was voor die verschillende religies. Banning zag politieke keuzes niet als geloofskwesties. Maar keuzes gaan in zijn visie wel terug op ‘de diepste waarden die we in onze levensovertuiging belijden.’ 

In vormingscentra van de door Banning opgerichte Arbeidersgemeenschap kregen arbeiders, werklozen en vrouwen de gelegenheid te praten over de verbinding tussen hun eigen inspiratie en de praktische politiek. In aantekeningen daarover viel het Van den Bos op dat die cursusgroepen functioneerden als gemeenschap waarin iedereen een gelijkwaardige stem had. Banning voelde zich ook niet meer dan anderen, zegt de historicus. “Hij was iemand die altijd bereid was zich open te stellen voor gesprek. Ik vind dat heel inspirerend.”

Onbelemmerd debat

In de jaren zestig werd het religieus-socialistisch denken door nieuwe generaties PvdA’ers aan de kant gezet; zij waren wars van godsdienst, zeker de linkse politiek moest zich daar ver van houden.

Recent komt dat geluid terug bij Vrij Links. Deze club, die zich ook op de PvdA richt, heeft als uitgangspunt: ‘een vrij en onbelemmerd debat, secularisme en herwaardering van individuele vrijheid’. Het platform keert zich tegen geloofsdwang en bevecht het recht om afvallig te zijn, in christelijke maar zeker ook in islamitische kring.

Van den Bos is het met dat laatste, het belang van geestelijke vrijheid, honderd procent eens. Maar hij bestrijdt dat linkse politiek perse ook seculiere politiek moet zijn. “Volgens mij doet dat geen recht aan het ontstaan van de PvdA. Dat is van meet af aan een pluriforme partij geweest, in de breedste zin. Socialisme en sociaal-democratie zijn altijd een soort levensbeschouwing geweest. Geen geloof, maar een perspectief op waar we vandaan komen en waar we naartoe willen.”

Strikte scheiding

De Vrij Links’ers miskennen volgens hem met hun strikte scheiding van politiek en religie, dat politiek handelen geïnspireerd wordt door levensovertuiging. Daarbij maakt het voor Van den Bos niet uit of die motivatie christelijk, humanistisch of islamitisch is.

De historicus erkent dat zijn vraag om ruimte voor levensbeschouwelijke noties wordt bemoeilijkt door het debat over de islam. Hij juicht een maatschappelijk debat over religie toe, ook over de nare kanten, maar zegt ook: “Sinds 2001 is dat debat zo heetgebakerd. Doe er een beetje ontspannen over. Praat gewoon over wat je drijft, en over de publieke vertaling daarvan.”

Bij de cursussen en leergangen die de Banning Vereniging organiseert, merkt hij dat dat pleidooi bij jonge mensen behoorlijk aanslaat. Hun ouders hebben, net als de zijne, vaak al gebroken met de kerk van hún ouders. Religie is voor jongeren minder of niet beladen: “Veel mensen van mijn generatie vinden een levensbeschouwelijke en een ideologische kijk op de wereld eigenlijk hetzelfde. Het is allebei een route om de wereld beter te maken.” Ook al heeft de eeuweling nog maar 182 leden, om die reden ziet Van den Bos wel toekomst voor de volgelingen van Banning.

Inzetten voor de gemeenschap

Het eerste verjaardagscadeautje is er al. De PvdA maakte vorige week bekend dat ze met een wet komt tegen het ‘ontaarde kapitalisme’. Bedrijven moeten zich niet louter richten op het halen van maximale winst, maar hun werknemers goed en goedbetaald werk bieden, en zich inzetten voor de gemeenschap en een beter milieu.

Dat zijn moderne woorden voor het ‘breidelen van het kapitalisme’ waaraan religieus-socialisten als de in 1971 overleden Banning hun leven hebben gewijd.

Zijn er nog rooie dominees?

De Rotterdamse predikant At Polhuis was altijd al lid van de PvdA. Maar toen hij nog een gemeente had, hield hij dat stil; ook in de hervormde gemeente waar hij dominee was, lag zijn keuze voor de PvdA gevoelig. “Ik kwam pas na mijn emeritaat uit de kast”, zegt Polhuis, die na zijn pensionering actief werd in zijn Rotterdamse deelraad IJsselmonde.

Rooie dominees zijn, zo lijkt het, op de vingers van één hand te tellen. Koen Holtzappfel, voorzitter van de Banningvereniging, is predikant in Rotterdam, bij de remonstranten, een klein, vrijzinnig kerkgenootschap dat tolerantie als motto heeft. In de brede Protestantse Kerk in Nederland zijn wel politiek actieve dominees. De vorige preses, Karin van den Broeke, dominee te Wissenkerke, is bij voorbeeld Statenlid voor het CDA in Zeeland. En haar PKN-collega in Arnemuiden, Maarten Klaassen, zit in het hoofdbestuur van de SGP.

Maar PvdA? Polhuis kent ze niet en ook bij de Banningvereniging zelf kunnen ze geen namen noemen van predikanten die hun werk in de kerkelijke gemeente combineren met een functie in de PvdA. Dat Polhuis wel actief werd in de PvdA, viel bij niet al zijn geloofsgenoten goed, zegt hij. “PvdA, dat dóe je niet, die gedachte leeft nog wel”, zegt Polhuis. Andersom wekte het feit dat hij gelovig is en dominee was geweest óók verwondering in de PvdA. “Als ze daar met het geloof worden geconfronteerd, vaak met de islam, kunnen ze er niet goed mee omgaan. Terwijl we in een hele lange traditie staan, van de Doorbraak, en een belangrijke bijdrage hebben geleverd aan de politiek.”

Lees ook

De PvdA wil dat bedrijven meer hun maatschappelijke verantwoordelijkheid pakken

PvdA-leider Lodewijk Asscher kondigde in het televisieprogramma Buitenhof aan dat zijn fractie aan een initiatief-wetsontwerp werkt tegen het ‘ontaarde kapitalisme’.

Lodewijk Asscher werkte aan een nieuw verhaal voor zijn partij: ‘Ik heb veel geleerd van hoe het beter kan dan vroeger’

Onder leiding van Lodewijk Asscher viel de PvdA in 2017 terug naar negen zetels, een historische nederlaag. Hij dacht na over de oorzaken, en werkte aan een nieuw verhaal voor zijn partij. De gemeenschap heeft daarin een plaats, maar hij is er ook kritisch over. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden