Beeld Trouw

Column Eva Meijer

De paradox van de mensenrechten

Voor de kust van een eiland ligt een schip. Het heeft mensen opgepikt die dreigden te verdrinken. Ze mogen niet aan land.

Dit schip is een echt schip, maar het is ook alle andere schepen die vluchtelingen uit het water vissen om ze niet door de stilte van de zee te laten opslokken. Dat opvissen van vluchtelingen is niet zonder risico’s: de Duitse Carola Rackete, kapitein van het vluchtelingenschip Sea-Watch 3, wordt bijvoorbeeld strafrechtelijk vervolgd in Italië omdat ze hulp bood en ondanks waarschuwingen van de kustwacht naar het eiland Lampedusa voer.

Als een strandwacht het leven van een verdrinkende toerist redt, is zij een held; als een hulpverlener een verdrinkende vluchteling uit het water haalt, is zij een mogelijke crimineel. Het ene leven is blijkbaar het andere niet.

De Italiaanse filosoof Giorgio Agamben onderzoekt waarom bepaalde groepen mensen buiten de rechtsorde vallen. Hij schrijft dat die mensen eigenlijk alleen nog ­lichamen zijn en hebben verloren wat hen tot mens maakt. Hij verwijst hiervoor naar een onderscheid dat de Griekse filosoof Aristoteles maakt, tussen zoë, het biologische leven dat mensen en andere dieren gemeen hebben, dat hij ook wel ‘naakt leven’ noemt, en bios, het leven van het politieke subject. Aristoteles schreef dat mensen de enige echte politieke dieren zijn (wat ook problematisch is, maar dit terzijde), maar niet alle mensen waren dat. Vrouwen, kinderen en slaven waren bijvoorbeeld geen politieke wezens. In onze tijd vallen onder meer vluchtelingen buiten de politieke gemeenschap.

Het recht op rechten verloren

Maar, denkt u nu misschien, er zijn toch universele mensenrechten? Het probleem is dat degenen die geen burgerschapsrechten meer hebben daar niet of nauwelijks aanspraak op kunnen maken. Hannah Arendt noemt dit de paradox van de mensenrechten. Mensen die hun burgerschapsrechten verliezen, bijvoorbeeld omdat ze joods zijn in de verkeerde tijd, raken tegelijk hun toegang tot mensenrechten kwijt, omdat er geen land is dat ze garandeert – zo kunnen alle staten bijvoorbeeld besluiten om mensen aan de grens te weigeren. Ze verliezen hun recht op rechten. Omdat de wereld opgedeeld is in natiestaten, komen de statelozen in een niemandsland terecht, afhankelijk van de goede wil van anderen. Arendts analyse laat zien dat de mensenrechtenschendingen van vluchtelingen geen toeval zijn, maar ingebakken zitten in het systeem waar we allemaal in leven.

De oplossing is volgens Agamben niet om degenen die alleen lichaam zijn tot politiek subject te verklaren: dan blijft de hiërarchie tussen degenen die het geluk hebben binnen de politieke gemeenschap te vallen en zij die daar buiten dwalen intact, en kunnen er steeds nieuwe groepen uitgesloten worden. In plaats daarvan moet de hiërarchie, de onderliggende figuur van burger en vreemdeling, zelf ter discussie gesteld worden. We moeten begrijpen dat we allemaal buitenstaanders zijn – hoe dat precies werkt blijft onduidelijk.

Ondertussen is het echte schip aangemeerd, maar liggen er nog talloze toekomstige schepen voor de kust van het eiland te wachten, en zullen er nog talloze lichamen op het strand aanspoelen, terwijl de zee blijft stromen, golf na golf na golf.

Lees ook:

Nederland kan een voorbeeld nemen aan kapitein Carola die mensen uit zee redde

Politici kunnen een voorbeeld nemen aan kapitein Carola die mensen uit zee redde en naar een veilige haven bracht, betoogde Marcel Bolech onlangs in een opiniebijdrage.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden