Column

De onwetendheid is ook het kwaad

Beeld Maartje Geels

‘De zekerheid is het kwaad’, aldus Arnon Grunberg in de eerste aflevering in deze krant van een nieuwe interviewreeks over het goede. Grunberg verzet zich tegen het zekere en absolute, ook in het zoeken naar het goede: ‘Het kwaad zit in het goede, het begint al als jij denkt te weten wat het goede is’. 

Een zinnige uitspraak vind ik, zeker in een tijd waarin polarisatie en wij-zij-denken om zich heen woekeren. Toch vraag ik me af of we met die zekerheid aan de kern van het kwaad raken, en of het goede op deze manier niet al te veel tot een relatief of zelfs leeg begrip wordt.

Die bedenkingen werden bij mij nog eens versterkt na lezing van het boek ‘De weg naar de onvrijheid’ van historicus Timothy Snyder. Hij onderzoekt hierin de bedreigingen voor onze democratie en schetst de contouren van een nieuwe wereldorde. Inderdaad: de oude, totalitaire ideologieën laten glashelder zien welke catastrofale gevolgen het vaste geloof in een absolute waarheid kan hebben.

Sinds de jaren negentig ging het Westen ervan uit dat er geen ideologie meer was. Met de liberale democratie zou de geschiedenis op haar einde zijn gekomen. Snyder noemt dit de politiek van de onvermijdelijkheid: er zijn geen alternatieven, ethiek en persoonlijke verantwoordelijkheid voor de toekomst doen er ook niet toe want de liberale democratie zal hoe dan ook zegevieren.

Geen waarheid

De tijden zijn veranderd. Wat er nu volgens Snyder op ons afkomt, is een alternatief dat floreert op de voedingsbodem die gecreëerd werd door dit onvermijdelijke denken. Deze nieuwe vorm van politiek – waar Rusland de belangrijkste representant van is – start met de aanname dat er geen waarheid, geen echte wereld of groot project bestaat. Wie vanuit deze ‘politiek van de eeuwigheid’ vertrekt zal zich toeleggen op het vernietigen van andermans realiteit: via leugens, nepnieuws en het zaaien van verwarring en angst. Zelfs als je weet dat er een catastrofe aankomt is de houding er één van de aandacht afleiden, liegen en verder niets doen. De naïeve verwachting die er aan ten grondslag ligt is dat het allemaal wel zal loslopen: Who cares.

Neem de klimaatopwarming. Mensen die de politiek van de eeuwigheid bedrijven, van FPÖ en AfD tot Trump, reageren allen op dezelfde manier: klimaatverandering is onzeker en mensen die er iets aan willen doen zijn gestoord. ‘Je vraagt je af of ze het opzettelijk doen’, zegt Snyder in een recent interview.

Een fascinerende opmerking: ‘Je vraagt je af of ze het opzettelijk doen’. Is het kwaad niet per definitie iets dat vanuit opzet gebeurt? Ik moet denken aan de woorden uit Jesaja: ‘Wij dwaalden allen als schapen. Ieder ging zijn eigen weg.’ ‘Dwalen’ heeft hier iets verontschuldigends. En dan toch zo’n hoge straf voor de Onschuldige die plaatsvervangend lijdt. Jezus spreekt vergelijkbare woorden over zijn kruisigers: ‘Vader vergeef het hen. Ze weten niet wat ze doen.’

Wij zouden al snel zeggen: je hebt vergeving nodig als je welbewust een dwaalweg kiest. Als je weet wat je doet. Ik denk dat we niet zouden dwalen en doden als we precies wisten wat we deden. De overtuigingskracht van het goede zou ons verhinderen dit te doen. In die zin heeft Socrates gelijk. Het kwaad is de onwetendheid. Maar de onwetendheid is ook het kwaad, kennelijk.

Lees ook: 

Het goede volgens Arnon Grunberg: ‘Ik ben een groot liefhebber van schaamte’

In ons zoeken naar het goede, schuilt altijd het gevaar dat we bij het kwade uitkomen, zegt Arnon Grunberg in deze eerste aflevering van een nieuwe interviewreeks over het goede in Trouw. ‘Je kunt niet door het leven gaan zonder anderen te schaden.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden