De oeroude angst voor toekomstige techniek

Een nieuw decennium is begonnen, dat betekent dat we haast vanzelf wat meer vooruit gaan kijken. Wat staat ons de komende tien jaar te wachten? Daar horen ook doembeelden bij, angstvisioenen van een veranderende wereld.

Filosofie Magazine staat deze maand in het teken van een oeroude angst: die voor de techniek. Zullen we de komende jaren worden vervangen door robots? Gaan we elkaar vernietigen met kernwapens? Of gaan we ten onder aan de door onszelf veroorzaakte klimaatcrisis?

Volgens filosoof Ralf Bodelier is de apocalyptische angst voor technologie van alle tijden. Die vrees heeft diepe religieuze wortels, zegt Bodelier: “Eeuwenlang waarschuwden bijbelse profeten voor het einde der tijden. Een einde dat de zondige mens over zichzelf had afgeroepen. Dat met Gods toorn niet te spotten valt, wist de voormoderne mens maar al te goed. Iedereen kende het verhaal van de zondvloed”.

Het einde van de vrij denkende mens

Het apocalyptisch denken kan ook zonder religie, schrijft Bodelier: “De angst voor het zelfveroorzaakte einde der tijden heeft de dood van de bijbelse God ruimschoots overleefd. Vandaag de dag doemt hij op in het beeld van de mens die Gods plaats inneemt als vernietiger van de aarde.”

De Israelische filosoof en historicus Yuval Noah Harari (“zijn tweede naam kan haast geen toeval zijn”, schrijft Bodelier), auteur van wereldwijde beststellers als ‘Sapiens’ en ‘Homo Deus’, is zo ongeveer de belangrijkste onheilsprofeet van deze tijd. Hij waarschuwt dat de combinatie van steeds meer geavanceerde informatie- en biotechnologie ervoor zorgt dat machines straks meer over de mens weten dan de mens zelf. Waartoe dat concreet zal leiden kan Harari niet met zekerheid zeggen, maar het betekent in ieder geval het einde van de zelfstandige, vrij denkende homo sapiens. Volgens Harari moet er geen technologie op de markt komen waarvan de gevolgen niet kunnen worden overzien. Vlak voordat een uitvinder een nieuw product op de markt brengt, zou hij zich moeten afvragen wat de meest kwaadaardige man op aarde daarmee zou kunnen doen, stelt hij voor. Daarna moet hij nogmaals bedenken of de uitvinding wel op de markt zou moeten komen.

Bodelier vindt dat een slecht idee. “Hadden we kunnen voorspellen wat Mengele zou uitvreten in Auschwitz, waren we dan ooit begonnen aan hersenonderzoek of genetica? Zou Prometheus, met beelden voor ogen van brandende lijkstapels in Treblinka, het vuur van de goden hebben gestolen? Louter het idee van een dramatische uitkomst ontaardt in een massief ‘nee’ tegen alle mogelijkheden die de technologie ons brengt. Uiteindelijk leidt apocalyptisch denken tot niets anders dan stilstand en alomvattende passiviteit.”

De snelheid boezemt angst in

Dat neemt niet weg dat de technologisering tegenwoordig zo ver gaat dat de relatie tussen mens, techniek en natuur wel erg snel verandert. Robots krijgen steeds meer menselijke trekken, en met stamcellen wordt nieuw orgaanweefsel gecreëerd. Vooral die snelheid boezemt angst in. Toch helpt het niet om bang te zijn, zegt techniekfilosoof Peter-Paul Verbeek verderop in het blad. Hij wil af van het idee dat de mens tegenover de technologie zou staan. Verbeek is een van de grondleggers van de mediatie-theorie, die stelt dat mens en technologie onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. 

Dat betekent niet dat we alle technologische vernieuwingen bij voorbaat moeten accepteren, maar wel dat we de techniek recht in de ogen kijken, zegt Verbeek. “We moeten de technologische conditie van ons bestaan aanvaarden. Wij zijn altijd al technologische wezens geweest, daar zijn ook evolutionaire verklaringen voor. Als dat zo is – en ik geloof dat – dan is technologie ons noodlot. En dan is het eigenlijk kinderachtig om je ertegen te verzetten.”

Lees ook: 

Dit is er van de futuristische voorspellingen voor 2020 terechtgekomen

Hoe ziet de techniek eruit in het jaar 2020? Daar is de afgelopen jaren veel over gezegd en geschreven, van zelfrijdende auto’s die het straatbeeld domineren, tot een netwerk met aan internet verbonden apparaten om ons heen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden