Grote denkers, blinde vlekken

De natuur was de blinde vlek van Jean-Paul Sartre: hij at zelfs graag uit blik

Muurschildering van Jean-Paul Sartre. Beeld Flickr/thierry ehrmann

Grote denkers openen ons de ogen, maar wat zien zij zelf over het hoofd? Vandaag: Hans Achterhuis over de blinde vlekken van Jean-Paul Sartre.

De Franse schrijver-filosoof Jean-Paul Sarte (1905-1980) had grote invloed op een hele generatie, ook op mij,” zegt Hans Achterhuis. “Ik bewonderde zijn open relatie met Simone de Beauvoir, al bleek later dat hij er allerlei minnaressen op nahield, dus zo open was hij  helemaal was.  Maar ik bewonderde ook zijn idee dat mensen vrij zijn, dat ze hun verantwoordelijkheid niet kunnen afschuiven op iemand anders, of op een God. In zijn filosofische hoofdwerk ‘L’Être et le Néant (1943, ‘Het zijn en het niets’) zegt hij het zo: Je hebt het bewustzijn of pour-soi (het ‘voor-zichzelf’) en daartegenover staat het en-soi (het ‘op-zichzelf’): de wereld, de dingen, het lichaam. Die hebben op zich geen betekenis. Ons denken verleent de dingen betekenis en daarin zijn we volkomen vrij. Dus niks geen Freudiaanse verhalen dat je jeugd je onbewust bepaalt. Volgens Sartre kun je zelf bepalen wat je denkt.”

“Wat Sartre totaal niet inzag, is dat ons denken onderdeel uitmaakt van een groter geheel. Het lichamelijk en fysieke, en daarmee bedoel ik ook de natuur, maakt deel uit van ons bewustzijn. Dat zag hij niet, dat was echt zijn blinde vlek. 

Je leest dat ook terug in zijn roman ‘Walging’. De hoofdpersoon loopt in het park en ziet een boom die helemaal op zichzelf staat, die niets betekent: en dan begint de walging. De boom is een ding. Zo dacht Sarte zelf ook. Dan ging Simone wandelen in de natuur en dan weigerde hij mee te gaan. Hij had een voorkeur voor de stad, een door mensen gemaakte omgeving. Hij at zelfs graag uit blik.” 

Alles met het bewustzijn

“Dat klinkt natuurlijk als psychologiseren, maar die afkeer van het lichamelijke en natuurlijke zat ook in zijn denken: Sarte dacht alles te kunnen oplossen met het bewustzijn. Daarom wordt hij wel de laatste moderne filosoof genoemd, de laatste cartesiaan: Descartes maakte ook een strikte scheiding tussen bewustzijn en lichaam.” 

“Daar was destijds al kritiek op. Sartre’s tijdgenoot Merleau-Ponty had het wel over ‘die vervloekte rationaliteit van Sarte’. Volgens Merleau-Ponty zijn we wél verbonden met onze omgeving. Hij had het over de huid van de wereld, waar we op allerlei manieren een onderdeel van zijn. Sarte vond dat belachelijk: je was als mens volstrekt vrij en of je nou in een cel zat of in de natuur, dat maakte niet uit.”

“Natuurlijk ging van Sartre’s vrijheidsbegrip ook een groot moreel appel uit: “Pak je eigen leven op, trek je niets aan van wat de vorige generatie heeft bedacht.” Maar zijn blinde vlek voor alles dat zich onttrekt aan ons bewustzijn, heeft bijgedragen aan het negeren van wat nu het klimaatprobleem noemen.” 

“Daar komt nog bij dat Sarte zijn eigen blinde vlekken totaal niet inzag. Dat is ook logisch: hij dacht helemaal zelf te kunnen bepalen wat hij dacht. Dat is onzin. Elke denker heeft blinde vlekken, mensen zijn niet transparant voor zichzelf.”

Lees ook: 
De blinde vlekken van Martin Heidegger.

Heidegger had zijn hoop gevestigd op Hitler. Maar kun je filosofie eigenlijk wel vertalen naar politiek? Of moet je elke poging authentiek leven te vertalen naar authentieke politiek wantrouwen?

Hoe gaat Hans Achterhuis zelf met zijn blinde vlekken omgaat

Mao aanprijzen, geweld goedpraten, filosoof Hans Achterhuis deed het ook in de jaren zeventig. Nu heeft hij daar spijt van. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden