null Beeld

BoekrecensieReligie

‘De Moslimbroederschap. Ideologie, geschiedenis, nakomelingen’ is een verhelderend portret van de verschillende broederschappen

Joas Wagemakers. De Moslimbroederschap. Ideologie, geschiedenis, nakomelingen. 340 blz., Amsterdam University Press € 29,99.
★★★

Sjoerd Mulder

De auteur

Joas Wagemakers is islamoloog en gespecialiseerd in het salafisme en de Moslimbroederschap. Hij is universitair hoofddocent Islam en Arabisch aan de Universiteit van Utrecht.

De thematiek

De Moslimbroederschap is geregeld in het nieuws en heeft de naam fundamentalistisch en islamistisch te zijn. Ze wordt vaak in één adem genoemd met Al-Qaeda en IS, vergelijkbare antiwesterse organisaties die wereldwijd de sharia willen invoeren. Maar klopt dit beeld wel?

In dit boek nuanceert Wagemakers dit beeld stevig. Hij laat zien hoe deze gewantrouwde en soms gevreesde organisatie in de jaren twintig van de vorige eeuw ontstond, waar ze voor stond en hoe ze zich heeft ontwikkeld. Vooral toont hij hoe in ‘de broederschap’ in de praktijk een veelheid aan ideologieën huist. Door de tijd heen en in verschillende contexten zijn er allerlei verschillende stromingen ontstaan. Zelfs de Moslimbroederschap in Nederland heeft al een heel andere kleur dan in Duitsland.

Boeiende stelling

Voor mij een verhelderend inzicht was dat de Moslimbroederschap om te beginnen minder een antiwesterse organisatie was, en eigenlijk vooral een beweging die in de islam zelf een hervorming op gang wilde brengen. Daarbij speelde verzet tegen de koloniale en dictatoriale overheersers vanzelfsprekend een rol, maar daarbinnen was er veel ruimte voor godsdienstvrijheid. Zo keerde de Moslimbroederschap zich in Egypte fel tegen protestantse zendelingen, maar onderhield ze goede banden met de ‘eigen’ lokale koptische christenen.

Politieke islam

Ook verhelderend is wat Wagemakers schrijft over de politieke islam. Die term is zelf al wat gekunsteld, alsof de islam zonder bijvoeglijk naamwoord apolitiek zou zijn. Ook blijkt dat de Moslimbroederschap haar politieke invloed niet zocht door revoluties, maar doorgaans door in te zetten op onderwijs, participatie en een sterke organisatie.

In die zin deed Wagemakers’ beschrijving van de Moslimbroederschap mij vaak denken aan de gereformeerden hier te lande: een emancipatoire beweging die via onderwijs en participatie heel de samenleving onder het eigen religieuze ideaal wilde brengen.

Dat wil niet zeggen dat de Moslimbroederschap zich nooit schuldig heeft gemaakt aan terrorisme: in de eerste jaren van haar bestaan werd ze sterk onderdrukt in Egypte en Syrië, en radicaliseerde ze soms. En in Palestina heeft Hamas, de lokale tak van de Moslimbroederschap, vele zelfmoordaanslagen gepleegd op Israëlische burgers.

Toch verzet de Moslimbroederschap als geheel zich tegen het idee dat een islamitische staat door geweld bereikt kan worden, dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld Al-Qaida of IS.

Kenmerkend citaat

‘De Moslimbroederschap is een organisatie die sterk is getekend door haar verleden in het Midden-Oosten, getuige de blijvende inspiratie van de negentiende-eeuwse hervormers en de islamistische ideologie die daaruit voortvloeide. Tegelijkertijd heeft de Moslimbroederschap zich ideologisch en in de praktijk voortdurend aangepast aan de nieuwe contexten waarin ze zich bevond (vooral in Europa) en ontwikkeld tot wat ze vandaag de dag is: een pragmatische, vreedzame, flexibele en activistische organisatie en – in bredere zin – beweging, die streeft naar politieke en maatschappelijke hervormingen op basis van een door de jaren heen daadwerkelijk en geleidelijk aangepaste islamistische ideologie.’

Reden om dit boek niet te lezen

Dit boek is een voor de gemiddelde lezer weinig spannende academische beschrijving van een invloedrijke islamitische organisatie en beweging. Hoewel het toegankelijk is geschreven, is dit voor een eerste kennismaking wellicht te veel van het goede.

Reden om dit boek wel te lezen

Maar misschien worden er al te veel spannende verhalen verteld over de Moslimbroederschap. Wil je een grondig en genuanceerd werk dat eerlijk weergeeft hoe de Moslimbroederschap is ontstaan, hoe ze nu georganiseerd is en welke interne dynamieken en debatten zoal spelen, dan is dit een belangrijk boek. Aanbevolen voor beleidsmakers, studenten en andere professioneel geïnteresseerden in deze invloedrijke islamitische beweging.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden