null Beeld

BoekrecensieFilosofie

De mens is niet gedoemd om de aarde te vernietigen

★★★★
Baptiste Morizot
Het levende laten opvlammen. Een collectief front
Vertaald door Gertrud Maes
Octavo; 226 blz. € 24,50

Maurice van Turnhout

De auteur

Filosoof Baptiste Morizot (1983), docent aan de Universiteit van Aix-Marseille, pleit voor de opheffing van de filosofische scheiding tussen mens en natuur. Hij wil de ‘diplomatieke’ relaties tussen de mens en andere levende wezens herzien.

De stelling

De biodiversiteit op aarde holt achteruit en overheden zijn daar niet tegen opgewassen. Daarom zijn er volgens Morizot democratische burgerinitiatieven nodig, ‘ecologische actiehefbomen’ waarmee mensen de wereld kunnen ‘optillen om haar terug op haar as te zetten’.

Als voorbeeld noemt Morizot het Franse project Forêts Sauvages (‘wilde wouden’): lappen bosgrond opkopen om ze te laten verwilderen. Kun je zulke acties onder de noemer ‘natuurbescherming’ scharen? Zo’n term is Morizot veel te paternalistisch. Liever spreekt hij over ‘het levende laten opvlammen’. Als de Forêts Sauvages ruimte krijgen om zich door middel van vrije evolutie aan het veranderende klimaat aan te passen, kan ‘het grote vuur van het levende’ weer oplaaien.

In de wilde bossen blijft de mens welkom, beklemtoont Morizot, zolang die zich maar als bescheiden medebewoner gedraagt en er niet gaat exploiteren, tuinieren en vernielen. De mens heeft ‘het levende’ niet gemaakt, het levende heeft de méns gemaakt – een beetje respect dus graag.

Onze merkwaardige filosofische houding ten opzichte van het levende staat projecten als Forêts Sauvages helaas in de weg, schrijft Morizot. Om de juiste ecologische politiek te kunnen bedrijven is het allereerst zaak om eeuwenoude misverstanden te ontzenuwen. Zo noemt Morizot het idee dat de natuur tekortschiet als we die niet beheren, een vooruitgangsbegrip dat hij herleidt tot de Bijbel en dat de Verlichting verder verabsoluteerde. Onder invloed van zulke denkbeelden zijn we de wereld gaan beschouwen als een verzameling objecten buiten onszelf, en niet als een weefsel waar de mens deel van uitmaakt.

Opvallende zin

‘Wanneer je in het reservaat doordringt en je je schramt aan de buxussen, je oren tuiten door het gezang van ontelbare vogels, je overweldigd wordt door de orgastische seksualiteit van het stuifmeel, het om je heen gonst van alle bedrijvige, kosmopolitische levensvormen, je voor één dag leeft als minderheid met boven je hoofd de baltsende arenden, dan voel je van binnenuit hoe ongepast het is om over de ‘natuur’ te spreken als een zwak, klein dingetje dat ‘gered’ zou moeten worden.’

Redenen om dit boek niet te lezen

Af en toe bezondigt Morizot zich aan droge Franse structuralisten-taal, en zijn boek bevat meer nieuwe -ismen dan een werk van Peter Sloterdijk. Zo heeft hij het over ‘neolithisch agropastoralisme’. Hij bedoelt: tijdens de nieuwe steentijd drukte de mens nog niet zo’n stempel op zijn omgeving.

Redenen om dit boek wel te lezen

Vaak wekt Morizots precieze woordkeuze bewondering. Zo wijst hij een woord als ‘restauratie’ resoluut af in zijn politiek-ecologische taal: restaureren doe je met de Nachtwacht, niet met zoiets dynamisch als een bos, dat helemaal geen oorspronkelijke staat heeft om naar terug te keren. Op deze manier levert Morizot de filosofische onderbouwing waarmee klimaatactivisten hun denken kunnen aanscherpen, zodat ze geen genoegen meer nemen met goedbedoelde maar betekenisloze kreten als ‘Red het klimaat’.

Toch richt Morizot zich niet alleen tot een publiek van activisten. Hij hoopt vooral een weg te bieden uit onnodige vijandschappen tussen landbouwers en ecologen. Zij laten zich uit elkaar spelen door de agribusiness, die profiteert van een valse tegenstelling tussen het exploiteren en beschermen van de natuur. De schrijver legt kraakhelder uit waaróm die tegenstelling vals is.

Menselijk ingrijpen is volgens Morizot niet zaligmakend, maar het is evenmin per definitie verkeerd. Vandaar ook zijn metafoor van de ‘actiehefboom’. Het teruglopen van de biodiversiteit vereist volgens Morizot meer activiteit van de mens, en wel activiteit van een hele bijzondere soort: toe-eigenen, en vervolgens nietsdoen. Vooralsnog is homo sapiens er geen ster in om op zijn handen te zitten, maar Morizot neemt geen genoegen met een mens die gedoemd is om de aarde te vernietigen.

Morizot Beeld Octavo
MorizotBeeld Octavo

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden