null

NBV21

De meest gestelde vragen over de nieuwe Bijbelvertaling

Beeld Suzan Hijink

Volgende week verschijnt de NBV21, de herziening van de Nieuwe Bijbelvertaling. Achttien vragen en antwoorden over de Bijbel en Bijbelvertalingen.

Maaike van Houten

In welke taal is de Bijbel eigenlijk geschreven?

De Bijbel is geschreven tussen de achtste eeuw voor Christus en de tweede eeuw erna. Het eerste deel, het Oude Testament, is grotendeels geschreven in het Hebreeuws, een kleiner gedeelte is in het Aramees, de taal die ook werd gesproken in de tijd van Jezus. Het Nieuwe Testament is geschreven in het Grieks.

Wanneer werd de Bijbel in het Nederlands vertaald?

Er waren al diverse vertalingen in omloop, maar de eerste officiële vertaling rechtstreeks uit het Hebreeuws, Grieks en Aramees, is de Statenvertaling uit 1637. Die ontleent haar naam aan de opdrachtgever en financier: de staten die destijds de republiek vormden. Het initiatief voor de vertaling werd genomen tijdens de Nationale Synode van Dordrecht in 1618 en 1619, een bijeenkomst waarop een godsdienstgeschil werd beslecht tussen rekkelijken en preciezen.

Is de Statenvertaling lang meegegaan?

Heel lang! De Statenvertaling bleef tot 1951 de standaardvertaling. Ze werd gebruikt in vrijwel alle protestantse kerken. In de negentiende eeuw zijn verschillende herzieningen doorgevoerd en werd de spelling aangepast. In reformatorische, orthodoxe protestantse kerken wordt nog steeds gelezen uit de Statenvertaling.

Gebruiken dan niet alle kerken dezelfde Bijbel?

Nee, zeker niet. Katholieken hebben altijd hun eigen bijbelvertaling gehad, ook al omdat de Statenvertaling werd gezien als de Bijbel van de protestanten. De katholieke Willibrordvertaling uit 1975 bevat een aantal extra boeken, die door protestanten niet als authentiek worden beschouwd.

Hebben alle protestantse kerkgenootschappen hun eigen Bijbelvertaling?

Dat is wat te veel gezegd. De vertaling uit 1951 was decennialang standaard in de hoofdstroom van de protestantse kerken. Het archaïsche taalgebruik van de Statenvertaling werd vervangen door de taal die destijds gangbaar was. Ze ging lang door het leven als nieuwe vertaling, de NBG51. Ook die naam verwijst naar de opdrachtgever: het Nederlands Bijbelgenootschap.

In die Bijbel stond nog gij voor God, en zeide in plaats van zei. Kwam er daarom in 2004 een nieuwe vertaling?

Ja, ook. Meteen bij publicatie in 1951 was er kritiek dat gij en zeide waren gehandhaafd; dat was toen ook al ouderwets. Maar ook op vele andere punten begon de vertaling van 1951 snel verder af te staan van het hedendaagse Nederlands. Dat werd in een land waarin steeds minder mensen naar de kerk gaan, als een steeds groter probleem ervaren. Op zijn minst zou de Bijbel moeten aansluiten bij de taal die mensen begrijpen, zo was de gedachte in kerkelijk Nederland.

En is dat gelukt?

In 2004 lag er een compleet nieuwe vertaling, de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV). Alle woorden uit de Bijbel zijn daarin gewikt en gewogen voordat ze (opnieuw) werden vertaald. De NBV was voor het eerst een gezamenlijk, oecumenisch project van het NBG, de Katholieke Bijbelstichting en hun Vlaamse zusterorganisaties. In onbruik geraakte woorden en begrippen werden geschrapt en vervangen door nieuwe taal die aansloot bij het hedendaagse Nederlands. Klassiekers als het ‘ijdelheid der ijdelheden’ gingen eruit. Dit werd vervangen door ‘lucht en leegte’. Veel kritiek kwam er op het schrappen van de kribbe, de wieg van Jezus. Die werd tot ontsteltenis van velen, ook buiten gelovige kringen, een voederbak.

Nu ligt er weer een nieuwe vertaling, de NBV21. Waarom is die nodig?

Eerst een misverstand: de NBV21 is geen nieuwe vertaling, maar een vernieuwde vertaling. Uitgangspunt is de NBV. Matthijs de Jong, projectleider van de NBV21, noemde dat in Trouw ‘een indrukwekkend bouwwerk.’ Maar dat bouwwerk was nog niet af; meteen bij de publicatie van de NBV kondigde het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap aan dat er een herziene versie zou komen met verbeteringen en aanpassingen. Het vertaalproces is nu voltooid, zegt het NBG.

De vertalers hebben gebruikers van de Bijbel gevraagd om hun reactie. Is dat bijzonder?

Ja, dat is heel bijzonder. Ook elders op de wereld zijn lezers wel gevraagd, maar in Nederland is dit niet eerder gebeurd. Er is massaal gebruik van gemaakt: er kwamen duizenden reacties, van leken zowel als van wetenschappers, predikanten en andere mensen die beroepsmatig betrokken zijn bij de Bijbel.

Er kwamen in totaal zo’n 3500 concrete voorstellen en suggesties. Heeft het vertaalteam die allemaal overgenomen?

Nee. De vertalers hadden drie ijkpunten: de brontekst uit de Bijbel, de vertaalprincipes en de reacties. Ze spraken af dat ze woorden of passages alleen zouden veranderen als ze een betere oplossing hadden. De Jong noemt op de site van de NBG als voorbeeld het woord huidvraat uit de NBV. Daar kwam veel kritiek op, maar iets beters was niet meteen te vinden. Melaatsheid, lepra, kon niet, want het ging in de betreffende passages niet over lepra. Huidziekte viel af: te algemeen. Uiteindelijk kwamen ze uit op ‘een ziekte die onrein maakt’. En zo zijn de vertalers minutieus alle voorstellen langsgelopen en hebben ze een keuze gemaakt: al dan niet overnemen.

De NBV is op 12.000 punten aangepast. Zijn dat verder alleen maar punten en komma’s?

Deels wel, maar vaak gaat het verder dan dat. Volgens de vertalers biedt de NBV21 een bijsturing van de vertaling op een aantal structurele punten. Dat gaat om consistentie, de zichtbaarheid van sleutelwoorden in de tekst, verwerken van nieuwe wetenschappelijke inzichten. Beter, krachtiger en consistenter, vindt het NBG van het eindresultaat. Ook zijn woorden vervangen die sinds 2004 verder in onbruik zijn geraakt. Aalmoes bij voorbeeld, dat wordt ‘een gift uit barmhartigheid’. Sterke drank wordt bier: uit archeologische vondsten is gebleken dat dat in het oude Israël al werd gedronken.

Veel gebruikers wilden de hoofdletter terug voor verwijzingen naar God, Jezus en de Heilige Geest. Dat is overgenomen: hij wordt weer Hij. Hoe is dat gevallen?

Daar is geen onderzoek naar gedaan, maar voorlopig kan aangenomen worden dat die keuze breed wordt gedeeld. Er kwam kritiek van feministische theologen en de Oecumenische Vrouwensynode en de Nederlandse afdeling van Europese religie-onderzoekers schreef een brief aan het NBG om de beslissing terug te draaien. Dat zijn kleine organisaties. Zij hebben in het algemeen moeite met het veronderstelde mannelijke karakter van God, en vinden dat de hoofdletter het ‘patriarchale beeld van God versterkt’.

Waarom is die kritiek terzijde geschoven?

De vertalers zijn onder andere te rade gegaan bij de makers van het Groene Boekje voor het standaard-Nederlands. Die gebruiken die zogenoemde eerbiedskapitaal nog steeds. Het NBG sluit met die hoofdletter aan bij het normale Nederlands. Daar komt bij dat het verzoek om de kleine letter te handhaven, erg laat kwam: de drukproeven voor de NBV21 waren toen al bijkans klaar. De keuze voor de hoofdletter was al in 2017 gemaakt, en toen bleef het stil.

Hoeveel exemplaren worden er gedrukt?

Van de NBV zijn twee miljoen exemplaren verkocht. Het NBG doet geen mededelingen over de oplage van de NBV 21.

En is de NBV21 ook te beluisteren?

Ja, de vernieuwde versie wordt ook meteen op de markt gebracht als luisterboek. Actrice Marjolein Algera, theatermaker Louis van Beek, zangeres Lottie Hellingman en VPRO- en NOS-presentator Chris Kijne hebben de afgelopen maanden ieder een deel ingesproken.

Wordt dit nu dé Bijbel van christelijk Nederland?

Daar maakt de NBV21 wel kans op. De voorganger, de NBV, wordt in de meeste protestantse kerken gebruikt als ‘kanselbijbel’, zoals dat heet. Naast het niet-behoudende deel van de Protestantse Kerk in Nederland, is de NBV ook gangbaar in de Gereformeerde Kerken Vrijmaakt en de Nederlands Gereformeerde Kerken. Evangelische gemeenten werken er ook mee, maar daar wordt ook de Herziene Statenvertaling wel gebruikt. De reformatorische flank heeft nooit met een opvolger van de Statenvertaling gewerkt, en dat gaat ook nu vast niet gebeuren.

Zijn er alternatieven?

Legio. Onder predikanten is de Naardense Bijbel populair, de literair getinte vertaling van Pieter Oussoren. Met het oog op niet-kerkelijken is de Groot Nieuwsbijbel verschenen. Leesbaarheid staat daarin voorop. Dat is ook zo bij de Bijbel in Gewone Taal, die sluit nog veel beter aan bij het spraakgebruik van deze tijd.

En komt er over zeventien jaar weer een nieuwe NBV21?

Nee, dat is niet de bedoeling. Dit project is nu klaar. Het NBG heeft niet voor niks 21 toegevoegd aan de naam: het moet de Bijbel worden voor de 21ste eeuw.

Met dank aan Matthijs de Jong, projectleider NBV21

Drie voorbeelden van volgens vertaler Matthijs de Jong sprekende verschillen en ontwikkeling

Leviticus 26:10

Statenvertaling: En gij zult het oude, dat verouderd is, eten; en het oude zult gij vanwege het nieuwe uitbrengen.

NBG 1951: En gij zult het overjarige, dat overgebleven is, eten, en het overjarige zult gij vóór het nieuwe moeten wegdoen.

NBV = NBV21: Je zult van je oogst kunnen eten tot je de nieuwe oogst binnenhaalt en het restant van de oude oogst kunt wegdoen.

Psalm 94:20

Statenvertaling

Zou zich de stoel der schadelijkheden met U vergezelschappen, die moeite verdicht bij inzetting?

NBG 1951

Hebt Gij iets gemeen met de zetel van het verderf, / die onder schijn van recht onheil sticht?

NBV = NBV21

Kiest U de kant van verdorven rechters, / die onheil stichten in naam van de wet?

Micha 2:11

Statenvertaling

Zo er iemand is, die met wind omgaat, en vals liegt, zeggende: Ik zal u profeteren voor wijn en voor sterke drank! dat is een profeet van dit volk!

NBG 1951

Als er maar iemand wind naliep en leugen voorspiegelde: Ik profeteer u van wijn en bedwelmende drank – dan zou hij de profeet van dit volk zijn.

NBV 2004

Als er iemand was die niets dan wind en valse leugens verspreidt en profeteert: ‘Ik zie wijn en drank,’ dan zou dat voor dit volk de ware profeet zijn!

NBV21

Als iemand wind en valse leugens verspreidde en profeteerde: ‘Ik zie voor jullie wijn en bier,’ dan zou hij voor dit volk de ware profeet zijn!

Lees ook:

Verzet tegen God als Hij houdt aan

Het Bijbelgenootschap wordt gevraagd God in de nieuwe vertaling niet met Hij, met kapitaal, aan te duiden. Dat zou voor vrouwen een ‘klap in het gezicht’ zijn.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden