Robinson Crusoe

De lockdown kan de eilandbewoner in ons naar boven halen

null Beeld Idris van Heffen
Beeld Idris van Heffen

Met het ingaan van de lockdown wordt ieder rijtjeshuis en appartement, elke boerderij en studio een geïsoleerd adres. Hoe komen we het leven op zo’n eilandje door?

In 1971 trokken de schrijvers Godfried Bomans en Jan Wolkers zich ieder een week terug op Rottumerplaat. Wolkers leefde ervan op, Bomans stierf kort erna. In 1719 verscheen Daniel Defoe's roman ‘Robinson Crusoe’. Hoe overleefde hij 28 jaar op een afgelegen eiland? Theoloog Harm Dane, auteur van ‘Zelfredzaam. Robinson Crusoe 300 jaar later’,  formuleert zes inzichten voor de lockdown.

1. Geniet van wat je hebt

Het eerste wat Robinson Crusoe ontdekt als hij is aangespoeld op een eilandje, is zijn hulpeloosheid. Veel vanzelfsprekendheden zijn voorbij, zegt Dane. “Maar de naakte mens die het in de natuur moet redden, een soort Wolkers in zijn blootje, is hij niet. Hij weet nog heel wat uit zijn gestrande schip te redden. Dat is in de lockdown ook zo: we hebben veel cultuurgoederen die ons erdoor slepen. Voedsel. Digitale mirakelen. Een huis. En niet te vergeten veiligheid: de wapens waar Crusoe zo blij mee was, hebben wij niet nodig. Laten we ons dus verwonderen.”

2. Houd een vast ritme aan

Crusoe sloeg meteen aan het bouwen, een woonkamer, slaapkamer, keuken. Dan ruimt hij zijn buskruit netjes op, terwijl niemand hem ernaar vraagt. “Maar hij weet: als ik niet orden, dan overweldigt me de leegte. Dus houdt hij een vast dagritme aan - dat is in lockdown ook aan te raden. Jagen, bijbelstudie, koken, ‘s avonds vier uur vrij. Zo bracht hij structuur aan. De arme Godfried Bomans ging bijna dood aan de leegte van de natuur, niemand om zich heen, hij werd er doodsbang van. Crusoe maakte iets dergelijks mee, weken, twee jaar zelfs was hij van slag. Maar door orde en regelmaat in zijn dagelijkse bezigheden trok hij zichzelf uit de chaos. Wolkers sloeg druk aan het timmeren en observeren. Bomans kon dat niet en verviel in getob.”

3. Vind een weg naar binnen

Of je nu vrijwillig de eenzaamheid opzoekt, zoals Wolkers en Bomans, of er ongevraagd in terecht komt, je moet het doen zonder sociale contacten. “Het kost Crusoe moeite, maar hij slaat aan het mediteren, dat is oefenen van de ziel die de gedachten stuurt. Zo voorkomt hij dat hij eeuwig in hetzelfde kringetje van zijn gedachten ronddoolt. Zijn tweede remedium is: schrijven. Gewapend met pen en inkt die hij van het schip heeft gered, troost hij zichzelf.” Als je niet naar buiten kunt, zegt Dane, dan kun je zo een weg naar binnen vinden. “Het liefst had Crusoe een mens om zich heen, maar hij voelde zich merkwaardig gelukkig. Dat eiland, zegt hij, is mijn gelukkige woestijn. Een vrouw van 94 vertelde me dat ze blij is met die lockdown: ‘Dan komen niet alle dagen mijn kinderen langs’. Ze werd er doodmoe van. De lockdown is haar guilty pleasure. Waarom zou je er niet met een goed geweten van genieten? Even geen sociale druk en lawaai. Heerlijk toch?”

4. Verwonder je

We zitten nu negen maanden half afgezonderd thuis. Na zo’n periode begon het bij Crusoe te knagen, zegt Dane. “Hij had nooit over iets anders gepraat dan over geld en zaken, wijdde nimmer een gedachte aan zijn innerlijk en zag zijn bestaan als een speelbal van het noodlot. Maar dan maakt hij kennis met verhalen, poëzie en onderwijzingen, die hij in z’n bijbeltje vindt. Hij overpeinst de zin van het leven en gaat zichzelf anders bekijken. Niet langer meer de figurant in het verhaal van noodlot en fortuin, pech en mazzel. Of, om met Bomans te spreken, horror vacui:  hij voelde zich een nietig stipje in een overweldigende natuur. Crusoe hervindt zichzelf als hij verwonderd om zich heen gaat kijken. Hij herwint zijn zelfvertrouwen.”

5. Ga in gesprek

Het refrein in de belevenissen van Robinson Crusoe is zijn behoefte aan menselijk contact, aldus Dane. “Bij Bomans voel je dat in elke zin.”

Die behoefte is niet zozeer huidhonger, maar gewoon een ander die met je meedenkt, of ertegenin. “Crusoe maakt er het beste van, maar beter is toch dat hij iemand tegenkomt. Dat gebeurt, in de persoon van Vrijdag. Die bevrijdt Robinson uit zijn isolement. Zonder het gesprek kom je niet uit je bubbel. Gelukkig zitten we tijdens de lockdown niet helemaal op afgelegen eilandjes, al is dat een schrale troost.”

6. Wees geen speelbal

Dat zo’n isolement ontwrichtend werkt, is bij Crusoe duidelijk. “Bomans ging er na een week al bijna aan onderdoor, zo snel kan dat gaan.” Crusoe woonde 28 jaar in afzondering. De winst daarvan, zegt Dane, is dat hij nog voor Vrijdag op het toneel verschijnt, de ontwrichting te boven komt. Geen speelbal van Fortuin of Noodlot meer, maar een man met zelfrespect. “Het maakt dus veel uit hoe je naar de lockdown kijkt, en naar jezelf. Op Crusoe’s eiland is er niets veranderd, maar hij zelf is nu veel opgewekter. Er loopt een ander mens op toch een ander eiland.”

Ze losten elkaar in de zomer van 1971 af. Godfried Bomans en Jan Wolkers brachten een eenzame week door op Rottumerplaat. Beiden deden er eerst op de radio verslag van, daarna in boekvorm. Wolkers hield zich er als de Rottumse Crusoe uitstekend staande. Bomans ging er bijna aan onderdoor. Hij overleed enkele maanden later.

Godfried Bomans, Op reis rond de wereld en op Rottumerplaat:

‘Omdat ik voortdurend als een stip in een onafzienbare vlakte zit, groeit de behoefte aan houvast en denk ik vaak: heeft dit allemaal en bedoeling? In een soort horror vacui zoek je een spil, waar die onbegrijpelijke wereld om draait en ik begrijp nu opeens waarom vele zeelui godsdienstig zijn. De gedachte dat heel deze wilde barbarij alleen maar zichzelf betekent is voor mij even raadselachtig als het aannemen van een super-intellect. Ik zit in een soort oer-verbazing gevangen. De zee schuimt tot aan de horizon. De tent siddert en brult, maar houdt het nog steeds. Midden in dat geweld zit een meneer aan een tafeltje, die schrijft.’

‘Als meeuwen tot bedaren komen houden ze er een dof gemompel op na en dat is net of een paar mannen vlak bij de tent staan te beraadslagen. Je weet telkens dat het meeuwen zijn en telkens schrik je toch weer. Ik denk ook dat er in zo’n primitieve toestand kinderangsten naar boven komen. Je weet wel: een man achter een gordijn, een moordenaar onder je bed.’

Jan Wolkers, Groeten van Rottumerplaat:

‘Ik heb het zand op het grondzeil in de tent naar een kant geveegd met zo’n Italiaan borsteltje dat me alleen geschikt lijkt om de huidplooien van Claudia Cardinale schoon te kietelen. Daarna heb ik alle tentharingen een klap op hun kop gegeven. Bij de aanlegplaats heb ik lang naar binnen gekeken. Propere bedden. Een paar dozen speelkaarten in een soort kantine waar ook een televisie stond. Ook hier knettert over een week weer Peyton Place door de stilte. Ik heb lang naar de weerspiegeling in de ramen van mijn naakte lichaam gekeken, een paar rare sprongetjes gemaakt en gemompeld: ‘De wereldkampioen vlinderslag, bijgenaamd De Menselijke Zeehond.’

‘… Ik hief mijn vuist en joeg het mes tot aan mijn hand bij de zeehond naar binnen. Toen ik het terugtrok spoot er een verstikkend stinkend gas met rozige blubber de lucht in. Toen ineens kwam er onder dat halfrotte roodbruine vlees een bonthuidje tevoorschijn. Hij was zwanger.’

Lees ook

Lessen van kloosterlingen en kluizenaren: ‘In afzondering leven, als dat het allerergste is’

In de eerste lockdown - in maart - was de vraag: hoe doe je dat, minder naar buiten gaan, en anderen weinig kunnen zien? Hoe leef je goed alleen en wat kun je doen om het leven met anderen in een kleine ruimte beter aan te kunnen? Een zuster, monnik en kluizenaar deelden hun lessen over zelfquarantaine.

Bij de aankondigingen van strengere coronamaatregel in oktober gaven vier raadgevers antwoord op de vraag: hoe houden we het vol? 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden