Zondagsmis in een Koptische kerk in Cairo. Vrouwen en mannen zitten gescheiden.

Reportage Kopten

De Koptische kerken barsten uit hun voegen, maar Egypte staat nieuwbouw zelden toe

Zondagsmis in een Koptische kerk in Cairo. Vrouwen en mannen zitten gescheiden. Beeld René Clement

De Koptische kerken in Egypte barsten uit hun voegen. Vergunningen voor de bouw van nieuwe kerkgebouwen worden amper verstrekt. Het gevolg: het aantal semi-legale kerken neemt toe.

Het kost moeite om de kerk te vinden in de wirwar van straten in het stadsdeel Shubra in Cairo. Verstopt achter een gietijzeren hek is op een van de grote, grijze betonnen gebouwen een wit kruis te ontdekken. Gemaakt van wit ducttape, waarvan de zijkanten los krullen. Hier ergens bevindt zich een van de illegale kerken van Egypte. Wie er langsloopt, denkt met een kantoorgebouw van doen te hebben. 

Binnen is het pand, waarvan de eerste steen in 2008 werd gelegd, nog een bouwval. Het administratiegebouw dat hier is gevestigd, heeft nepmarmeren vloeren en drie gloednieuwe liften. Een donkere gang, vol tonnen cement, ladders en een houten beeld van Jezus op het kruis, leidt naar een gigantische hal: een kerk in steigers. Hoog op de houten steigers verven drie mannen het gewelf sereen wit.

De hoge ramen zijn imposant, maar het uitzicht minder: grauwe, grijze muren, pal achter de ramen. Dat geldt ook voor de twee kerken, die bij gebrek aan ruimte bovenop deze kerk worden gebouwd. Het kerkcomplex is omringd door hoge woonflats en zo is het vanaf de straat niet te zien. Dat is niet zonder reden, want al decennia kent Egypte ­restricties voor de bouw van kerken.

Onzekere positie

“We bouwden de kerken al vanaf dag een, hoewel we wisten dat we alleen een vergunning konden krijgen voor het administratiegebouw”, vertelt een man van middelbare leeftijd, die voor de priester van deze kerk werkt. Hij laat de kerk alleen zien op voorwaarde dat zijn naam en de naam van de kerk niet in de krant komen. “Onze positie is onzeker”, zegt hij verontschuldigend.

Door de snelle bevolkingsgroei en trek naar de grote stad Cairo, willen de Kopten meer kerken bouwen. De semi-legale kerk zal plek hebben voor drieduizend christenen, die niet meer passen in de overvolle kerken in de buurt. Het is een uitdaging, want het is al decennia moeilijk voor christenen om kerken te bouwen in Egypte. Moskeeën vallen onder het ministerie voor religieuze schenking, terwijl kerken niet zo’n ministerie achter zich hebben. Kopten, de grootste christelijke gemeenschap van het Midden-Oosten, moesten dus speciale toestemming krijgen van de regering voor de bouw van een kerk.

Maar in 2016 voerde Egypte een wet in die het bouwen van kerken reguleert. Honderden kerken zouden sindsdien een legale status hebben gekregen. Parlementariërs en delen van de Koptische kerk vieren de wet als een praktische en symbolische stap om Kopten te beschermen en om sektarisch geweld en ongelijkheid tegen te gaan. De aanslagen van de afgelopen jaren op Kopten, die 10 procent van de bevolking uitmaken, hebben tot stress en onvrede in de gemeenschap geleid.

Meer dan 35 sektarische incidenten

Toch waarschuwen mensenrechtenorganisaties dat de wet Kopten niet helpt en de gemeenschap juist in de problemen brengt. Volgens onderzoeker Ishak Ibrahim van Egyptian Initiative for Personal Rights zijn al meer dan 35 sektarische incidenten voorgevallen bij het legaliseren van kerken. Om de wet een succes te maken, moet er eerst wat veranderen in de verhoudingen ­tussen sociale groepen, zeker buiten de stad, waar verschillende groepen nog meer op gespannen voet met elkaar leven.

“Een kerk is niet alleen een plek om te bidden, maar biedt ook sociale diensten, zoals educatie en gezondheidszorg”, vertelt Ibrahim. “Islamitische ­families zijn bang dat een kerk de positie van Kopten verbetert, waardoor de machtsbalans tussen de families verandert.” Soms lopen de spanningen uit op een ruzie, vaak na geruchten over het kidnappen, bekeren of verkrachten van een christelijk meisje, of een islamitisch meisje. Bij een ruzie in de arme buurt Imbaba in Cairo tussen Kopten en moslims in 2011 kwamen vijftien mensen om het leven, raakten meer dan tweehonderd mensen gewond en werd brand gesticht in drie kerken.

Zondagsmis in de Koptische kerk in Cairo. Beeld René Clement

Volgens Ibrahim is het dus belangrijk dat eerst vooroordelen worden aangepakt en groepen zich in Egypte zeker gaan voelen. Maar zo’n klimaat is er in het land niet. “De publieke ruimte wordt steeds verder ingeperkt”, zegt Ibrahim. “Wanneer die ruimte wordt gedomineerd door de staat, is het moeilijk voor minderheden om zich te uiten.” Hij wijst er op dat er bijvoorbeeld steeds meer blasfemierechtszaken zijn tegen christenen.

Wat van belang is: politiebescherming

Geweld tegen christenen wordt volgens Ibrahim ook niet aangepakt. Bij ruzies of geweld wordt standaard een aantal christenen en een aantal moslims opgepakt. “Om de gemeenschappen onder druk te zetten het met elkaar bij te leggen”, legt hij uit. “Dan komt er alleen een onofficiële verzoenings­bijeenkomst, maar geen rechtszaak.” Ook met aanvallen of dreigingen tegen net gelegaliseerde kerken wordt niets gedaan. “De staat straft de daders niet, maar sluit die kerken.”

Daarnaast hebben veel kerken nog steeds moeite bij het verkrijgen van een vergunning. Een raad van de veiligheidsdiensten moet goedkeuring geven. De semi-legale kerk in Shubra heeft nog steeds geen vergunning. “Het is niet belangrijk”, zegt de man van middelbare leeftijd. “Wat belangrijk is, is dit, kijk maar naar buiten. Wij hebben bescherming van politieagenten”, zegt hij. Hij wijst erop dat veel kerken die een vergunning kregen, nog steeds niet open zijn door bedreigingen van de buren. “Kerken in Minya die vergunningen kregen, zijn zelfs vernield.”

Even verderop staat een oude kerk, die wel als kerk te herkennen is vanaf de straat. Een typisch orthodoxe kerk, vol ornamenten, goud en kleurrijke schilderingen. Priester Samuel Ibrahim, een breed glimlachende man, heeft net catechese gegeven aan kinderen en baant zich een weg door een groep kerkgangers, die allen zijn hand willen kussen. In zijn kantoor vertelt hij over de dreigingen waar ook deze oude, ­legale kerk mee te maken heeft gehad. Een tijd geleden is een aanslag op zijn kerk verijdeld. “We worden over dreigingen geïnformeerd door de politie.”

Bloed van de martelaren uit Tanta

Hij opent een laatje en haalt er wat plastic zakjes uit en kaartjes. “Kijk, hier zit een touw in, gedoopt in het bloed van de martelaren uit Tanta”, zegt hij, terwijl hij het plastic zakje naar voren schuift. In die stad Tanta kwamen op Palmzondag 2017 dertig mensen om het leven bij een aanslag op een kerk. Op een ansichtkaart staan de foto’s van de zeventien christenen die op dezelfde dag werden gedood bij een aanslag op een kerk in Alexandrië.

“Waarom willen ze niet dat we bidden?”, vraagt hij zich af. “Het is geen nachtclub, het is spiritueel!” Volgens priester Samuel Ibrahim is het belangrijk om vooroordelen te bestrijden, een taak die bij de Al-Azhar ligt, het belangrijkste soennitische onderwijsinstituut, dat in Cairo is gevestigd. Maar, zegt hij, vooroordelen zijn ook weg te nemen door samen te werken in gemeenschappen.

Hij herinnert zich hoe tijdens de revolutie in 2011 moslims en christenen samen in Shubra gebedshuizen verdedigden in alle chaos. En twintig jaar geleden hielpen moslims in de wijk een grote brand in een kerk te blussen.

“In mijn wijk kan ik gewoon in deze religieuze kleding rondlopen”, vertelt hij over Shubra, waar twee derde van de inwoners Koptisch is. “Ik heb goed contact met mijn islamitische buren en na het ochtendgebed omhels ik altijd de imam van de moskee hier om de hoek.” Terwijl hij de trap afloopt, terug naar de kerk om weer les te gaan geven, vertelt hij over een islamitische vriend die zijn kinderen af en toe meeneemt naar de kerk. “Hij leert zijn kinderen om een persoon te beoordelen op waarde.” Ook priester Ibrahim leert de kinderen in zijn kerk dat zij vrienden kunnen maken buiten hun eigen geloofsgroep: “Een goede moslim is je vriend, niet een slecht christen.”

De naam van de geïnterviewde man is ­bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:
Weer is er een Egyptische Kopt vermoord, maar dit keer niet door IS

De dood van een Koptische bisschop past niet in een eerdere reeks aanslagen door IS. Er blijkt een ander motief.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden