In de schaduw van de minaret Eildert Mulder

De koploper in genderneutrale taal: het Turks

Een taal maak je niet in een handomdraai wereldkampioen genderneutraal. Zweden doet zijn best, maar ligt nog ver achter op een land dat je eerder in de achterhoede zou verwachten: Turkije. Toch is de Turkse taal een genderneutrale koploper, althans voor wat betreft de grammatica.

Is de Turkse samenleving even verlicht? Dat zou je bijna mogen verwachten als Amerikaanse wetenschappers gelijk hebben. Zij voerden een online-experiment uit met groepen Zweden, waaruit zou zijn gebleken dat genderneutrale taal mensen verandert, ten goede zelfs. Zweden lanceerde in de afgelopen jaren een nieuw persoonlijk voornaamwoord, naast ‘zij’ en ‘hij’, in het Zweeds ‘han’ en ‘hon’. Het luidt ‘hen’ en kan behalve een man of vrouw ook iemand aanduiden die zich noch het een noch het ander voelt, de ‘derde sekse’. Het woordje, ook doorgedrongen in ambtelijke stukken, roept associaties op met de Nederlandse ‘janhen’, een ‘verwijfde man’ die onder de plak zit van een ‘manwijf’.

Turks heeft geen Zweedse ‘hen’ nodig en duidt al van oudsher de derde persoon aan met precies één letter: ‘o’, bruikbaar voor man, vrouw, ‘derde sekse’ of wie dan ook. Turks heeft geen ingewikkelde regels voor mannelijk, vrouwelijk of onzijdig. Geen toestanden als de Nederlandse het-woorden of de Duitse lidwoorden ‘der’, ‘das’ en ‘die’, want Turks kent geen lidwoorden. En in Turkije is een leraar gewoon leraar. Wel heb je de uitdrukkingen ‘vrouw-leraar’ of ‘man-leraar’, maar die voorvoegsels zijn niet verplicht.

Taal en samenleving vormen een spannend koppel. De beïnvloeding over en weer is grillig. Taal is meer dan grammatica alleen. Ook het ‘genderneutrale’ Turks kent ongetwijfeld een braaksel van uitdrukkingen als janhen, manwijf en erger. En Zweeds vast ook. Taal is zeker niet de enige bepalende factor want er treden culturele aardverschuivingen op waarin taal hooguit een bijrolletje speelt.

Gehersenspoeld

Ooit gold bijvoorbeeld de moslimwereld als losbandig. De negentiende-eeuwse Engelse vertaler van ‘Duizend en één nacht’, Edward William Lane, schrapte passages waarin de conversatie van vrouwen ‘te walgelijk’ was, voor Europese Victorianen althans. Nu vinden veel moslims de westelijke wereld een losgeslagen bende. Die rolverwisseling is niet veroorzaakt door muiterij van persoonlijke voornaamwoorden.

De Zweden moesten in de online-test namen geven aan personages in een verhaal en aan een tekenfiguur van een onduidelijk geslacht. Er waren drie groepen deelnemers. De ene was ‘gehersenspoeld’ met mannelijke voornaamwoorden, de andere met vrouwelijke en de derde met genderneutrale. Dat bleek van invloed te zijn op de namen die ze bedachten en zelfs op hun antwoorden op vragen over seksegelijkheid.

Maar doe diezelfde test eens met Turken en Arabieren. Zouden dan Turken, vanwege hun genderneutrale grammatica, andere namen bedenken en antwoorden geven dan Arabieren, omdat die laatsten een taal spreken die verre van genderneutraal is? En over welke Turken heb je het dan? De elite in Istanbul of mensen van het boerenland, dat vastzit in de berenklem van spijkerharde en weinig genderneutrale tradities? Het zijn verschillende werelden maar de taal is dezelfde.

In India, Pakistan en Bangladesh is de ‘derde sekse’ officieel erkend. Hoe zouden mensen daar die test invullen? In die landen worden bij elkaar zo’n duizend talen gesproken. Zijn die alle even genderneutraal? Of heeft taal er toch weinig mee te maken?

In de rubriek ‘In de schaduw van de minaret’ leest u bespiegelingen over de islamitische wereld van Eildert Mulder, arabist en oud-redacteur van Trouw.

Lees ook: 

Het helpt als je ‘het’ en paard noemt

Genderneutrale taal werkt. Het doet mensen anders denken over de seksen, blijkt uit onderzoek in Zweden.

Genderneutrale taal kan helpen 

Taal weerspiegelt niet alleen dat die dwingende indeling in twee categorieën wat flexibeler wordt, taal kan er ook een stimulerende rol in spelen, schreef Trouw onlangs in een commentaar. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden