Een inwoner van Verviers, bij Luik in België, waadt door de ondergelopen straten. ‘Kom maar op met die zielige plaatjes van dieren en mensen’, zegt filosoof Bas Haring. ‘Het zorgt ervoor dat mensen rampen serieuzer nemen.’ Beeld AFP
Een inwoner van Verviers, bij Luik in België, waadt door de ondergelopen straten. ‘Kom maar op met die zielige plaatjes van dieren en mensen’, zegt filosoof Bas Haring. ‘Het zorgt ervoor dat mensen rampen serieuzer nemen.’Beeld AFP

Filosofisch ElftalRampen

De klimaatcrisis ligt na de overstromingen levensgroot op ons bord: waarom nemen mensen sommige rampen wél serieus?

De overstromingen in Limburg, België en Duitsland hebben ervoor gezorgd dat de klimaatcrisis levensgroot op ons bord ligt. Toch is dit zeker niet de eerste natuurramp. Wat zorgt ervoor dat mensen rampen serieus nemen?

De rampzalige overstromingen van de laatste tijd hebben een enorme impact. Vorige week verklaarde het demissionaire kabinet het getroffen Nederlandse gebied tot rampgebied. Naast al het persoonlijke leed zagen we nog iets anders: de klimaatverandering kwam nu wel erg dichtbij. Dat de overstromingen een duidelijk gevolg zijn van de klimaatverandering is evident, dat gaf voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie vorige week ook al aan. Voor dergelijke gevolgen wordt al jaren gewaarschuwd, maar de problematiek lijkt nu pas werkelijk tot ons door te dringen, terwijl dit zeker niet de eerste verwoestingen door klimaatverandering zijn. Hoe komt dat? Wanneer gaan mensen rampen serieus nemen?

Ingrid Robeyns, hoogleraar ethiek aan de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in klimaat­ethiek, vindt het problematisch om de overstromingen enkel als natuurramp te bestempelen. “Begrijp me niet verkeerd, ik vind de overstromingen verschrikkelijk. Maar een natuurramp klinkt als iets wat je overkomt, waarbij sprake is van volledige overmacht, zoals bij een aardbeving. Maar voor deze overstromingen zijn we deels zelf verantwoordelijk, omdat we niet genoeg klimaatbeleid hebben gevoerd. Er is nu precies gebeurd wat al dertig jaar voorspeld wordt, namelijk dat extreme weersomstandigheden frequenter en intensiever zullen voorkomen. Dat stond al in 1992 in het eerste jaarlijkse rapport van de IPCC, de klimaatclub van de Verenigde Naties. Maar al die rapporten hebben ons niet voldoende aangespoord tot duurzaam handelen, en de klimaatschade waarvan al jaren sprake is in andere landen evenmin. Nu krijgen we de problemen ook bij ons thuis en schrikken we er opeens van. Hopelijk is dit een wake-upcall.”

Bas Haring, filosoof en bijzonder hoogleraar publiek begrip van de wetenschap aan de Universiteit Leiden, vindt het logisch dat mensen pas wakker schrikken bij een incident of ramp. “Dat is een psychologisch fenomeen: zaken die we kunnen aanwijzen zijn nu eenmaal belangrijker in ons hoofd dan zaken die moeilijk aanwijsbaar zijn. Als je gaat fietsen en je ziet continu weilanden en bomen, en er steekt één keer onverwachts een hond over, vertel je aan het einde van de dag vermoedelijk over die hond. Klimaatverandering gebeurt het grootste deel van de tijd telkens een klein beetje. Daarom is het niet vreemd dat we bij deze overstromingen opeens schrikken en inzien: o jee, we moeten wel degelijk aan de slag met die klimaatverandering. Godzijdank is er af en toe een ramp, dat zorgt ervoor dat we in beweging komen.”

null Beeld
Beeld

Robeyns: “Maar de enorme regenval bij ons is het zoveelste voorbeeld van klimaatschade. Denk ook aan de droogte in Madagaskar, de toename van bosbranden in Californië, de extreme hitte in het noorden van Canada. Zat Nederlanders maakten zich daar geen zorgen over, maar over de overstromingen wel, omdat de klimaatverandering voor ons nu concreet wordt. Bijna iedereen is weleens in Maastricht of Luik geweest, waardoor we ons veel beter kunnen voorstellen hoe dramatisch het is wat er nu aan de hand is.”

Haring: “Daarnaast zien we keer op keer: mensen en gebeurtenissen dichterbij doen ons meer dan mensen verder weg. Moreel valt dat niet te verantwoorden, zoals de Australische filosoof Peter Singer ook al jaren laat zien. Want waarom zou het leven van een Duitser voor ons zwaarder wegen dan het leven van een Senegalees? In de ethiek zijn mensen het erover eens: zo’n opvatting valt niet recht te breien. Maar het treurige is dat het in ons hoofd wel zo werkt. Wij reageren irrationeel op rampen. Doden in Duitsland doen ons meer dan doden in Afrika. Er is sprake van een verschil tussen de rationele ethische overweging en hoe wij psychologisch-biologisch in elkaar zitten.

“Dat zie je ook in de discussie over klimaatverandering en duurzaamheid in het algemeen. Daarbij gaat het vaak over de kwaliteit van leven van toekomstige generaties in Nederland. Die vinden we blijkbaar belangrijker dan mensen aan de andere kant van de wereld die nu al problemen hebben.”

Robeyns: “Dit heeft ook te maken met hoe wij kennis verwerken. Net zoals de waarschuwende klimaatrapporten blijven gebeurtenissen aan de andere kant van de wereld voor veel mensen te abstract. Statistieken en analyses motiveren vooral mensen die gewend zijn om te werken met droge informatie: wetenschappers, journalisten, beleidsmakers, consultants. Die zijn opgeleid om daarmee te werken, maar de meerderheid van de bevolking niet. Daaraan zie je ook dat de overheid absoluut niet doortastend genoeg is geweest in deze kwestie. Het is haar taak deze informatie zowel begrijpelijk te maken voor de burger als om te zetten in beleid; om te zorgen dat klimaat niet wordt gezien als een linkse kwestie, maar dat duidelijk is dat het gaat over de omstandigheden om een goed leven te kunnen leiden op deze planeet; en dat een duurzaam leven niet betekent dat je een minder goed leven hebt.

“Wanneer gaan we rampen serieus nemen? Hopelijk nu. Never waste a good crisis, we hebben geen tijd te verliezen.”

Haring: “Daarbij lijkt het me verstandig om pragmatisch te zijn. Je kunt het met van alles oneens zijn, en met goede redenen. Bijvoorbeeld dat we ons massaal heel druk maken om bosbranden als er allemaal schattige koala’s verbranden, en om andere grote natuurrampen veel minder. Maar mensen worden nu eenmaal bewogen door emoties. Dus in plaats van kritiek daarop te leveren, zou ik zeggen: maak gebruik van dat sentiment. Kom maar op met die zielige plaatjes van dieren en mensen. Het zorgt ervoor dat mensen rampen serieuzer nemen.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden