Schuldbelijdenis

‘De kerken keken te vaak weg van de Jodenvervolging, en hun protest was gemankeerd’

In oorlogstijd verbleven protestantse Joden in een aparte barak in kamp Westerbork. 'Die werden als een soort gijzelaars gebruikt door de nazi’s in de discussie met de kerken', vertelt historicus Bart Wallet.Beeld ANP

Historicus Bart Wallet onderzocht voor de PKN wat de rol van de kerken was in de tijd van de Holocaust.

Niet alleen schoten de kerken tekort bij de bestrijding van Jodenhaat, ze werkten er zelfs aan mee om dat klimaat te bevorderen, zo klonk het mea culpa van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) deze week. Ze erkennen nu schuld tegenover de Joodse gemeenschap. Volgende maand bij de herdenking van de Kristallnacht zal René de Reuver, scriba van de PKN, zich hierover uitspreken.

Ter voorbereiding op deze gebeurtenis vroeg de kerk aan historicus Bart Wallet, specialist in de geschiedenis van de Joden in Nederland aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, om onderzoek te doen. Hij bracht in kaart wat de houding precies is geweest van de landelijke kerken tegenover de Jodenvervolging, die zou uitlopen op de Holocaust. Daarvoor bestudeerde hij het oorlogsverleden van de kerken die later zijn opgegaan in de PKN: de hervormde kerk, de gereformeerde kerk, en de lutherse kerk.

Wat neemt de kerk zichzelf kwalijk?

“Dat de landelijke kerkbesturen te vaak wegkeken over de Jodenvervolging. Er was zeker ook wel protest, maar dat was gemankeerd. Ze hadden zich duidelijker willen uitspreken, en met minder angst voor de eigen maatschappelijke positie. Men dacht destijds: als wij voor de Joden op komen, gaan we dan als kerken niet gepakt worden?

“En de keren dat de kerken zich wel roerden – niet minder dan zeven maal ondernamen de landelijke kerkbesturen gezamenlijk iets – werden die momenten ontsierd doordat men daar vaak onderling verdeeld over was. Dan schreven ze een brief aan Seyss-Inquart, die namens de nazi’s Nederland bestierde, maar dan wilden de lutheranen bijvoorbeeld niet meewerken, omdat bemoeienis met politiek inging tegen Luthers leer. Of dan stuurde een landelijke kerkorganisatie een kanselboodschap af, maar werd die niet in alle plaatselijke kerken voorgelezen. Je ziet een voortdurende ambivalentie. Soms zijn er hele duidelijke en dappere statements, maar dan zijn er meteen weer terugtrekkende bewegingen. Anderzijds: de kerken durfden meer dan veel anderen in die tijd. Ze spraken veel duidelijker en namen veel grotere risico’s dan bijvoorbeeld het koningshuis en de regering in Londen.”

Historicus Bart Wallet bracht voor de Protestantse Kerk in Nederland in kaart wat de houding precies is geweest van de landelijke kerken tegenover de Jodenvervolging.Beeld Rufus de Vries

Hoe kan het dat kerken zich niet duidelijker lieten horen?

“Uit angst. Daarnaast voelden de kerken zich primair verantwoordelijk voor de ‘eigen’ Joden, dat wil zeggen: Joden die zich tot het christendom hadden bekeerd. De nazi’s wilden hen namelijk ook hebben. De tot het katholicisme bekeerde Joden zijn allemaal gedeporteerd. De protestantse Joden bleven in een aparte barak in Westerbork. En die werden als een soort gijzelaars gebruikt door de nazi’s in de discussie met de kerken. De vrees was, dat de nazi’s zouden zeggen: als jullie grote publieke protesten tegen de Jodenvervolging ondernemen, dan gaan ‘jullie’ Joden allemaal op de trein. Zo moet je je de helse dilemma’s van de oorlogsperiode voorstellen.”

Er waren ook nazidominees. Waarom liet de kerk hen hun gang gaan?

“Ja. Bekende namen zijn dominee Boissevain en dominee Ekering. Die zeiden bijvoorbeeld in de jaren dertig al dat Joden de vervolging aan zichzelf te wijten hadden. En dat ze geen deel van de samenleving kunnen zijn. Ook werd antisemitisch werk van Luther in het Nederlands vertaald. Deze twee dominees behoorden tot de hervormde kerk, die geen verbod op het lidmaatschap van de NSB uitvaardigde. Die kerk zag zich als volkskerk, en had de pretentie een kerk voor iedereen te zijn, en dus ook alle politieke stromingen te omvatten. Het idee was: ook de NSB’ers horen bij ons, net als de socialisten en andere stromingen. Dat streven had een verlammende uitwerking.”

En hoe ging dat elders?

“De gereformeerde kerken verboden het om lid te zijn van de NSB. Maar zij hadden dan ook een ‘eigen’ politieke partij, de ARP. En de gereformeerden vielen in oorlogstijd terug op de legitimatie van verzet in hun theologische traditie. Als een overheid zich als tiran gaat gedragen, is het niet allen legitiem, maar ben je zelfs geroepen om in verzet te komen, was de gedachte. Vandaar dat Trouw, die een hele sterke basis had in de gereformeerde kerken, een van de meest uitgesproken verzetskranten was, en aan het einde van de oorlog ook gewelddadig verzet gaat ondersteunen. Daarin waren ze heel radicaal, ook in het bredere spectrum van verzetsbladen. Overigens waren er ook hervormden betrokken bij Trouw, en er waren net zo goed gereformeerden die niets hadden met het verzet. En een deel van het verzet heeft zich erg in de steek gelaten gevoeld door de landelijke kerkbestuurders.”

‘Dit betekent voor mij een nieuw vertrekpunt’

“Vannacht las ik het stuk over de schuldbelijdenis van de Protestantse Kerk”, zegt Ruben Vis van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap. Meteen stuurde hij een appje naar PKN-voorman René de Reuver: ‘Schuldbelijdenis. Mooi en indrukwekkend’.

Vis benadrukt dat veel kerkleden tijdens de Tweede Wereldoorlog Joden onderdak hebben geboden, maar het instituut kerk liet het toch afweten. “Als Jood van na de oorlog leeft soms de vraag bij me ‘waar was ik in 1940-’45’? De Shoah gaat nooit meer weg. Bij niet-Joden denk ik: ‘waar was jij in 40-45’? Op die vraag geeft de PKN antwoord. Het is te prijzen dat ze zonder omwegen zegt: als kerk hebben we gefaald. Dat komt puur op me over. Het is historisch, de kerk heeft daar een heel traject voor afgelegd.

“Natuurlijk is het laat, misschien wel te laat voor wie de oorlog hebben meegemaakt maar nu overleden zijn. Maar voor de toekomst is het niet te laat. Dit betekent voor mij een nieuw vertrekpunt. Kijk, het boek van de Shoah gaat nooit dicht, maar de PKN slaat nu wel een bladzij om.”
Lodewijk Dros

Lees ook:

Kerken erkennen schuld voor falen voor en tijdens oorlog

De voorlopers van de Protestantse Kerk in Nederland hebben in de oorlog gefaald bij de bestrijding van antisemitisme. Daarvoor belijdt de kerk schuld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden