CoronacrisisReligieus in je eentje

De kerk is leeg, de gelovige zit thuis: wat nu?

Beeld Getty Images

Nu de zondagse vieringen in kerken door het coronavirus niet meer op normale wijze kunnen doorgaan, moeten geloofsgemeenschappen improviseren. Gelovigen moeten intussen wennen aan onlinevieringen. ‘Zet een kaars bij je laptop om het gemeenschapsgevoel op te roepen.’

Nadat vorig weekend de dienst in haar kerk niet door had kunnen gaan van­wege de coronacrisis, zei Elsbeth Gruteke, predikant van de protestantse ­gemeente in Zeewolde en bekend van EO-radioprogramma’s, tegen haar collega: “We moeten iets doen, maar dat moet er anders uitzien dan de reguliere kerkdienst.” Dus is er komende zondagochtend via de kerkradio en de lokale omroep van Zeewolde een viering te horen, een speciale viering nog wel, ­zodat de driehonderd gemeenteleden toch – al is het digitaal ­­– met elkaar naar de kerk kunnen.

“We wilden per se niet een gewone kerkdienst gaan streamen zonder mensen daarbij”, vertelt Gruteke via de ­ telefoon. “Dus hebben we een andere vorm gezocht. Er wordt gebeden en we spreken de zegen uit. Onze organist is er en twee mensen die de techniek doen. Dat is alles. In plaats van de preek gaan mijn collega-predikant en ik de ­lezingen beschouwen en zetten die in het licht van de huidige crisis. Verder hebben we gemeenteleden via Facebook gevraagd gebedsintenties in te zenden. Inmiddels stromen die binnen. Hartverwarmend. We zijn er nog.”

Even de knop omzetten

Gruteke, een van de vele pastores in Nederland die gedwongen door het coronavirus op zoek moet naar nieuwe vormen van vieren, zegt dat ze wel even de knop moest omzetten. Want hoe ga je verder met je geloofsgemeenschap nu je op zondag niet meer samen kunt komen in het vertrouwde kerk­gebouw? Niet meer samen bidden en zingen, maar ook niet meer samen stil zijn. Ook het wekelijkse koffiedrinken – een niet te onderschatten onderdeel van het kerkelijk leven in Nederland – vervalt de komende weken.

De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) heeft zogenoemde thuis­liturgieën ontwikkeld, waarmee mensen thuis hun eigen vieringen kunnen houden. In samenwerking met de Evangelische Omroep ­verzorgt de PKN een tv-meditatie die op zondagen om 9.20 uur via NPO2 wordt uitgezonden.

In de meeste PKN-kerken en ­andere protestantse kerkgenootschappen worden nog steeds kerkdiensten gehouden. Meestal gebeurt dat zonder kerkgangers, soms is er een kleine groep ­gemeenteleden aanwezig. De rest van de kerkleden kan de diensten dan online volgen. Er zijn ook ­kerkelijke gemeenten die via ­YouTube alternatieven voor de kerkdiensten uitzenden.

Afgelopen weekend waren er al geloofsgemeenschappen die razendsnel inspeelden op de nieuwe werkelijkheid van het coronatijdperk. De evangelisch-charismatische DoorBrekerskerk, die haar hoofdvestiging in Barneveld heeft, hoefde niet zo veel om te zetten; ze zijn al jaren online zeer actief. Voor veel ­andere gemeentes en parochies was het echter improviseren. Soms nog wat aarzelend betraden zij het digitale domein. Hier en daar vonden kerkdiensten via sociale media hun weg naar gemeenteleden in wel of niet zelf gekozen isolement. “Ook het aantal facebook­missen was bijna niet te tellen”, zegt Nikolaas Sintobin, een Vlaamse jezuïet en internetpastor die vanuit Amsterdam werkt. “Wat mij betreft wordt dit, niet alleen voor ons katholieken, een keerpunt in de manier waarop kerken met digitale media omgaan.”

Geestelijke honger

Sintobin, die op internet sites onderhoudt als Gewijderuimte.org en Bidden­onderweg.org, was niet onder de indruk van alles wat hij van kerken online voorbij zag komen. “Ik vond veel nogal braaf. Nu de traditionele manier van vieren wordt onderbroken, moet er iets nieuws worden uitgevonden. Wat precies, dat weet ik nog niet, maar we hebben de tijd. Ik zou ervoor waken om dat wat op zondagochtend in je kerk gebeurt, klakkeloos naar de digitale wereld te ver­plaatsen.”

Hij wijst op de website van de Belgische bisschoppenconferentie, Kerknet, die een speciale facebookgroep in het leven heeft geroepen, waar mensen ­terechtkunnen met hun vragen en ­angsten. “Durf stoutmoedig te zijn. ­Gebruik Instagram, maak een vlog of een podcast. Het risico is niet groot. Neem de geestelijke honger van de mensen serieus. Gelukkig doen veel ­dominees en priesters dat ook. En laat je bijstaan door mensen in je gemeente en parochie die verstand hebben van techniek. Ik heb dingen zien langs­komen op internet, dat kon echt niet.”

De Nederlandse bisschoppen ­organiseren zondag een cirkel van gebed, om ‘troost en houvast te bieden in deze onzekere en vreemde weken’. Die cirkel begint morgenochtend om 9.45 uur op NPO2 als KRO-presentator Leo Fijen in gesprek gaat met kardinaal Wim Eijk, de aartsbisschop van Utrecht. 

Eijk is aansluitend de celebrant in de gebruikelijke tv-mis, die deze week uit Hengelo komt. Vanaf 12.00 uur kan iedereen via internet meebidden met het gebed van een bisschop, dat uit zijn eigen bisdom komt. De cirkel­­ van gebed eindigt met een vesperviering uit Den Bosch, met bisschop Gerard de Korte. Die wordt vanaf 16.35 uur uitgezonden op NPO2.

De jezuïet vindt overigens dat het onmogelijk is om de zondagse viering en de fysieke geloofsgemeenschap die daar bijhoort, met kerkgangers in banken of op stoelen dicht bij elkaar, digitaal te vervangen. “Zo’n onlineviering is complementair en kan in bepaalde noden voorzien, maar is geen concurrent voor wat er op zondag in kerken gebeurt. Dat moet je ook niet willen.”

Henk de Roest, hoogleraar praktische theologie aan de Protestantse Theologische Universiteit, is het niet helemaal eens met Sintobin. De Roest publiceerde veel over de waarde van ­geloofsgemeenschappen en is zelf ook predikant. “Door het wegvallen van kerkdiensten en eucharistievieringen ontstaat het besef wat de betekenis daarvoor is voor gelovig zijn. We weten uit onderzoek dat vieringen voor de ­geloofservaring heel belangrijk zijn. ­Tegelijkertijd zie je nu dat het langs ­andere wegen mogelijk is die gemeenschap te ervaren, al is het niet fysiek.”

Zelf geeft De Roest nu noodgedwongen via Skype les en heeft hij dus zijn eigen onlinecommunity, ook al is die klein. “Mijn studenten zijn enthousiast. Ze zeggen dat ze met nog meer aandacht dan voorheen mijn colleges kunnen volgen. Je bent meer gericht op het ­verhaal. Dat is misschien ook wel het effect dat kerkdiensten die via internet worden gestreamd, teweeg kunnen brengen. Misschien krijg je online wel meer mee van de overdenking dan als je in de kerk zit. En in je eigen huiskamer meezingen met een kerkdienst doet ­natuurlijk ook iets met je. Juist in een tijd van sociale afstand lijken we meer te beseffen wat gemeenschap en verbondenheid betekenen. En laten we ook aan de mensen denken die niet ­online kunnen.”

Volgens Nikolaas Sintobin moeten veel gelovigen – net als hun predikanten en pastoors – nog over een digitale drempel heen. “Je kunt echt bidden voor het scherm van je laptop of bij het beluisteren van een podcast. Geef het een kans. Het vraagt gewoon om een andere geloofsinstelling.”

Daarbij kan de thuisgelovige volgens Elsbeth Gruteke nog wel het een en ­ander doen om het zondagse gemeenschapsgevoel thuis, in de beslotenheid van de eigen huiskamer, op te roepen. Je kunt een kaars aansteken en die in de buurt van je laptop of de televisie zetten. Zo creëer je als het ware een heilige plek in huis. Verder denk ik dat het goed is als je er ‘echt voor gaat zitten’ en zo’n onlinedienst er bij niet even ‘bijdoet’. Het is geen moment om te multitasken. Koffiedrinken kun je natuurlijk prima met huisgenoten doen. Of bel ­iemand.”

Teruggeworpen

Als je met priesters en predikanten spreekt, hoor je vaak dat ze het gevoel hebben dat ze de afgelopen week een onbekend land zijn binnengetrokken. Net als hun gelovigen en de rest van de samenleving; we zijn op onszelf teruggeworpen. “Natuurlijk kun je prima ­alleen geloven”, zegt Henk de Roest. “Uit onderzoek weten we dat christenen steun ondervinden aan medegelovigen, maar het is niet zo dat als de ­gemeenschap wegvalt, dat ­geloof van de ene op de andere dag verdwijnt. Ik ken talloze voorbeelden van mensen die zeiden: ‘Dominee, ik ga niet meer naar de kerk, maar ik ­geloof nog wel’.”

Die mensen kent Elsbeth Gruteke natuurlijk ook. Ondertussen doen zij en haar collega er alles aan om hun ­gemeenschap in Zeewolde bij elkaar te houden. “Ik merk dat, nu we op elkaar zijn teruggeworpen, we zoeken naar manieren om samen te blijven geloven. Zoals zo’n viering, elkaar blijven bellen, het gebruiken van sociale media. Je redt het in je eentje uiteindelijk ook wel ,als het niet anders kan. Maar juist in deze dagen zie ik dat mensen elkaar nodig hebben, ook om elkaar te helpen te ­geloven als het even niet zo gemak­kelijk gaat.”

Lees ook:  

Een Dag van Nationaal Gebed: ‘We willen laten zien dat er troost is’

Kerken en christelijke organisaties roepen vandaag uit tot Dag van Nationaal Gebed. ‘Er groeit saamhorigheid.’

De kerken en inloophuizen zijn dicht, dus komt het Drugspastoraat bij u langs

Een grote groep kwetsbare mensen zit gedwongen thuis nu het openbare leven stilligt. Ze zijn op zichzelf aangewezen. Op pad met pastor Zwanine Siedenburg, die op de fiets bij hen langsgaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden