Analyse Celibaat

De kerk heeft de getrouwde priester nodig

Paus Franciscus bezocht in 2013 Brazilië waar hij met een kleurige hoofdtooi op de leiders van lokale groeperingen ontmoette. Beeld AFP

Vorige week opende het Vaticaan de deur naar de priesterwijding van gehuwde mannen in het Amazonegebied, en daarmee de discussie over het celibaat.

 Misschien is de discussie over het verplichte celibaat voor priesters en religieuzen in de rooms-katholieke kerk nog het best te vergelijken met de manier waarop politici in ons land lang met de hypotheekrenteaftrek zijn omgegaan. Zij praatten er niet graag over en niemand haalde het in zijn hoofd de fundamenten van de aftrek ter discussie te stellen. Uiteindelijk gebeurde er wel iets, maar in kleine stappen en niet te opzichtig.

Als het om het celibaat gaat is sinds vorige week de geest weer uit de fles. Niet voor het eerst overigens. Het Vaticaan presenteerde het werkdocument – zeg maar praatpapier - van de bisschoppensynode die in oktober in Rome wordt gehouden over het Amazonegebied. Daar staat van alles in: van de noodzaak tot een ecologische bekering, tot de rechten van de inheemse bevolking en zelfs zoiets als een officieel ambt voor vrouwen binnen de kerk. Maar op de katholieke internetfora ging het de afgelopen week alleen maar over het celibaat. Het 45 pagina’s tellende document zet namelijk de deur open naar de priesterwijding van oude, niet-celibataire mannen, in de rooms-katholieke kerk ook wel ‘viri probati’ (‘beproefde mannen’) genoemd.

Letterlijk zegt het document het volgende: “Hoewel het celibaat een geschenk is voor de kerk, zijn er verzoeken geweest om in de meest afgelegen gebieden de mogelijkheid te bestuderen de priesterwijding toe te dienen aan oudere personen, bij voorkeur inheemse, gerespecteerde en aanvaarde leden van hun gemeenschap, zelfs als ze al een stabiel en samengesteld gezin hebben, om zo de sacramenten te verzekeren die het christelijke leven begeleiden en ondersteunen.” 

Economische motieven

Katholieken in het Amazonegebied zien soms maandenlang geen priester en zijn dan ook verstoken van sacramenten als de eucharistie en de biecht, want daar heb je een priester voor nodig. Het document moedigt de bisschoppen aan over ‘pastorale noden’ van hun gelovigen in gesprek te gaan en van een kerk die ‘op bezoek komt’ een kerk te maken die ‘blijft’.

De door veel katholieken gewenste verlichting van het verplichte celibaat voor priesters is daarmee nog lang geen feit. Eerst zullen bisschoppen, deskundigen en afgevaardigden van inheemse volkeren uit landen als Brazilië, Bolivia, Peru en ook Suriname, wekenlang in gesprek gaan over onder meer dat celibaat. Aan het eind van de synode stemmen de deelnemers over een slotdocument dat aan de paus wordt voorgelegd. Die kan daarmee doen wat hij wil.

Als het om het facultatieve celibaat gaat, gaf paus Franciscus in januari van dit jaar aan dat hij er nog niet uit was. In een persconferentie op de terugweg van de Wereldjongerendagen in Panama noemde ook hij het celibaat ‘een geschenk voor de kerk’. Om er meteen aan toe te voegen: “Ik zou zeggen dat ik het niet eens ben met het toestaan van een facultatief celibaat, nee.” Opmerkelijk: Franciscus gaf aan dat hij de hele kwestie nog niet voldoende had doordacht. Zoveel zelfinzicht kom je bij bisschoppen van Rome zelden tegen. Het wijden van de ‘viri probati’ noemde hij een ‘interessant idee’ en ‘voer voor theologen’.

Disciplinaire regel

De celibaatsverplichting is geen geloofswaarheid of dogma, maar een disciplinaire regel die in de late Middeleeuwen in de rooms-katholieke kerk werd ingevoerd. Het ideaal was een elite van kuise mannen wier leven volledig verbonden was aan de kerk en ontdaan van wereldlijke verplichtingen. Dat is mooi gedacht, maar historici zijn het er wel over eens dat ook economische motieven meespeelden. Door de volkomen onthouding omwille van het Rijk der Hemelen en de onmogelijkheid voor priesters een huwelijk aan te gaan, voorkwam de kerk dat haar kapitaal in handen van stervelingen – lees: weduwen en (bastaard)zonen – zou vallen.

Voorstanders van het celibaat wijzen er graag op dat het celibaat bijbels gefundeerd is. Verzuchtte de apostel Paulus al niet in zijn eerste brief aan de Korinthiërs: ‘Ik zou willen dat u geen zorgen hebt. Een ongetrouwde man draagt zorg voor de zaak van de Heer en wil de Heer behagen. Een getrouwde man draagt zorg voor aardse zaken en wil zijn vrouw behagen, dus zijn aandacht is verdeeld.’ Christus zelf was trouwens ook celibatair, benadrukken de voorstanders. 

Monniken in de vroege kerk maakten de keuze om in volledige onthouding te leven. In het premonastieke tijdperk had je al de vrouwelijke maagden. Over de positie van priesters werd tussen de vierde en elfde eeuw veel gediscussieerd. Priesters zouden zich binnen het huwelijk van seks moeten onthouden, in ieder geval in voorbereiding op de mis. Uiteindelijk voerde paus Gregorius VII in 1075 het verplichte celibaat voor priesters in, dat later door allerlei concilies werd bekrachtigd. De geschiedenis leert ook dat het voor nogal wat priesters tot op de dag van vandaag lastig is zich aan de celibaatsverplichting te houden.

Tijdens het Tweede Vaticaans Concilie dat tussen 1962 en 1965 in Rome werd gehouden en dat de kerk bij de tijd moest brengen, raakten progressieve theologen ervan overtuigd dat het niet meer lang zou duren of priesters zouden kunnen trouwen.

Paard van Troje

Met dat aanlokkelijke vooruitzicht begonnen veel mannen half jaren zestig aan de priesteropleiding. Ze kwamen bedrogen uit. De toenmalige paus, Paulus VI, peinsde er niet over. In zijn encycliek Sacerdotalis Caelibatus uit 1967 bekrachtigde hij de celibaatsverplichting voor de rooms-katholieke priesters van de Latijnse, westerse ritus. Daarmee leek de zaak afgedaan, al is de discussie nooit verstomd. Zo werd er door sommigen een link gelegd tussen misbruikschandalen en het celibaat. 

Pausen hielden altijd vast aan die onthouding omwille van het Rijk der Hemelen, maar nu lijkt Franciscus, ondanks zijn eigen aarzelingen, toch een opening te bieden. Of het nu wel tot een doorbraak komt is nog maar de vraag, want er is ook weerstand tegen een versoepeling van dat al eeuwen gekoesterd ideaal.

Traditionele katholieken zien in het facultatieve celibaat een poging opnieuw een paard van Troje de veilige muren van de kerk in te manoeuvreren, na de communie voor hertrouwd gescheidenen en protestanten. Daarbij geef je – zo lijkt het – op een klein punt toe, maar stiekem zit in dat paard een veel grotere agenda verborgen, denken zij. Dus helemaal geen criteria meer voor het ontvangen van de communie en de algehele loskoppeling van het priesterschap en het verplichte celibaat. 

De Amerikaans kardinaal Raymond Burke, de ongekroonde paus van het anti-Franciscuskamp, liet zijn ongenoegen al blijken. “Als de synode deze kwestie gaat bespreken – wat ze volgens mij niet gerechtigd is te doen – dan gaat het natuurlijk over de (celibaats)­verplichting in de hele, universele kerk.” En dan ziet de kardinaal de bui al hangen. “Een Duitse bisschop heeft al gezegd, dat als de paus besluit de volledige onthouding los te laten voor geestelijken in het Amazonegebied, de Duitse bisschoppen om hetzelfde zullen vragen voor hun priesters”, aldus Burke, die zich weer op lijkt te maken voor een harde confrontatie met de huidige paus.

Zij-instromers

In feite gaat het er niet om of de rooms-katholieke kerk gehuwde priesters wil, maar of ze er meer wil dan de kerk er nu al heeft, zoals de Amerikaanse Vati­caankenner John Allen als reactie op het werkdocument al schreef. De 23 oosters-katholieke kerken die met Rome verbonden zijn, kennen gehuwde priesters. In Amerika alleen al zijn er honderd voormalig episcopale, anglicaanse en Lutherse priesters die met behoud van hun huwelijk en alle rechten en plichten die daarbij horen, zijn overgestapt naar de rooms-katholieke kerk. In het aartsbisdom Utrecht werkt voormalig hervormd predikant Martin Los als priester. Ook hij is nog altijd getrouwd. Als de groep gehuwde priesters nog groter wordt, loop je het gevaar dat je op den duur in de kerk steeds meer twee soorten priesters krijgt: de ‘echte’ priesters en de zij-instromers.

De vraag is ook: waar leg je de grens? Zo zijn de Verenigde Staten relatief gezien een ‘priesterrijk’ land met één priester per 1350 katholieken, in Zuid-Amerika ligt die verhouding op één op de zevenduizend katholieken. Maar in sommige delen van Brazilië loopt dat op tot tienduizend katholieken en die wonen ook nog eens vaak in afgelegen gebieden. Als we dat getal van tienduizend aanhouden dan komen die Duitse bisschoppen waar kardinaal Burke over sprak weer om de hoek kijken.

Hier in West-Europa loopt het aantal priesters namelijk hard terug en zijn er herders die hun aandacht vaak moeten verdelen over tien en soms wel twintig kerken. Een leger van ‘viri probati’ staat al klaar om hen te helpen. Zij dromen al jaren van deze mogelijkheid. Hier liggen kansen om van de noodgreep in het Amazonegebied te profiteren. Wat er ook in oktober in Rome besloten wordt, vast staat dat het spel op de wagen is, als het om het discussie over het celibaat gaat. Daarbij kan niet worden uitgesloten dat de komende maanden blijkt dat het Amazonegebied veel groter is dan menigeen tot nu toe dacht.

Lees ook: 

Het Vaticaan overweegt het celibaat af te schaffen voor priesters in de Amazone

Het Vaticaan overweegt een plaatselijke afschaffing van het celibaat voor het Amazonegebied. Nood breekt wet, is de gedachte. Deze regionale vrijstelling van het celibaat zou een unieke maatregel zijn, die wereldwijd niet eerder is vertoond. 

Priester en homo, de roze olifant in de kerk

Volgens traditionele Amerikaanse katholieken is het grote aantal homoseksuele priesters debet aan het misbruikschandaal. Er zou een directe lijn zijn tussen homoseksualiteit en pedofilie. ‘Homo’s zijn gewoon een zondebok.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden