Reportage Kerkenonderzoek

De kerk die een moskee werd: dat gebeurt nu niet meer

De Al-Qiblatain-moskee was vroeger de Thomaskerk in Den Haag. Beeld Lars van den Brink

Slechts twee kerken werden de afgelopen twintig jaar verbouwd tot moskee. Dat was in de laatste decennia van de vorige eeuw wel anders: toen werden tientallen leegstaande kerken aan moslims verkocht. Die verandering komt vooral door negatieve beeldvorming over de islam en angst voor maatschappelijke ophef.

 In de Al-Qiblatain-moskee aan de Harmelenstraat in Den Haag verspreiden zich heerlijke etensgeuren. Het is ramadan, en een groep vrouwen is aan het koken voor de iftar van vanavond, de gezamenlijke maaltijd na zonsondergang. Uit de keuken klinkt gelach. Van de buitenkant ziet de moskee er nog altijd uit als de Thomaskerk. Boven de deur prijkt een bijbeltekst uit de eerste brief van Petrus: ‘Laat u ook zelf als levende stenen gebruiken voor de bouw van een geestelijk huis’.

Maar schijn bedriegt. Binnen is de metamorfose compleet: de kerkbanken zijn verruild voor lange tafels. In een zijruimte, waar de protestanten na de dienst een kopje koffie dronken, bevindt zich nu de islamitische gebedsruimte. De nieuwe eigenaren van de kerk behoren tot een gematigde stroming binnen de islam, die begin vorige eeuw in India ontstond. Vrouwen bidden er in dezelfde ruimte als de mannen, zij het met een scherm ertussen.

De voormalig Nederlands-hervormde Thomaskerk is het meest recente voorbeeld van een kerk die een moskee is geworden. De kerk werd in 1952 gebouwd en moest in 2012 haar deuren sluiten vanwege een vergrijzende gemeente en dalende inkomsten. Uit onderzoek van Trouw naar de herbestemming van kerken in Nederland blijkt dat naar schatting zo’n 25 kerken zijn verbouwd tot moskee, maar opvallend genoeg vonden slechts twee van die herbestemmingen plaats na 2000.

Sociale ontmoetingsplek

De vorige moskee voldeed niet langer aan de eisen, vertelt Robbert Mohammedamin. Hij is in het dagelijks leven huisarts en voorzitter van de islamitische vereniging Ahmadiyya Anjuman Isha’at Islam Lahore, een vereniging met ongeveer 300 mensen. Oorspronkelijk komt de Nederlandse gemeenschap uit Suriname: 43 jaar geleden vestigden de eerste leden zich in Den Haag. “Wij vinden dat de moskee niet alleen een gebedsruimte is, maar ook een sociale ontmoetingsplek. Dat is bijvoorbeeld ook een functie van het vrijdaggebed, dat je daar je medebroeders ontmoet”, zegt de voorzitter. 

De vereniging wil ook graag activiteiten organiseren, zoals familieavonden en sportdagen, en daar was de vorige moskee te klein voor.

Daarom besloot de Ahmadiyya-vereniging in 2017 om de Nederlands-hervormde Thomaskerk te kopen van een projectontwikkelaar, die het gebouw had overgenomen van de protestantse gemeente. Op aandringen van de gemeente Den Haag, die iets wilde doen aan het groeiende tekort aan islamitische gebedsruimte in de Hofstad, kwam de projectontwikkelaar in contact met Mohammedamin en in april 2018 opende de moskee haar deuren.

Nog steeds een gebedshuis

David Schiethart, predikant van de PKN Den Haag, is blij met de nieuwe invulling van de kerk. Schiethart was een van de sprekers bij de opening van de moskee, waar hij iets vertelde over de geschiedenis en de architectuur van de kerk. Schiethart: “Ik ben zeer gelukkig dat de kerk nog steeds een gebedshuis is. Een islamitische gemeenschap die een kerk overneemt is wat mij betreft prima, zolang er geen haat wordt gepredikt. Dat is in dit geval totaal niet aan de orde: in deze moskee heerst een cultuur van naastenliefde. Het is bovendien een gemeenschapshuis gebleven, dat is heel goed voor de wijk.”

De Al-Qiblatain-moskee in Den Haag. Beeld Lars van den Brink

Ondanks het enthousiasme van dominee Schiethart zijn protestantse gemeentes die hun deuren moeten sluiten steeds minder bereid hun kerk aan een moslimgemeenschap te verkopen. Dat komt deels door een groeiend wantrouwen tegenover de islam, zegt Jos Aarnoudse, directeur van de Vereniging van Kerkrentmeesterlijk Beheer in de PKN. “Sinds de terroristische aanslagen van 11 september 2001 is de situatie echt veranderd. Voor veel protestanten heeft de islam zijn onschuld verloren. Dat betekent echt niet dat iedereen op Geert Wilders stemt: als je het aan de mensen zelf vraagt zijn ze niet per se anti-islam, maar een moskee in de kerk gaat hen wel te ver.”

Dat was vroeger wel anders, legt Aarnoudse uit. “Tot 2000 zagen protestanten een herbestemming als moskee als een voortzetting van het religieus gebruik van de kerk, als iets wenselijks dus. Moslims en christenen zijn toch op een bepaalde manier hetzelfde, zo was destijds de gedachte.”

Soort censuur

Ook als er geen inhoudelijke bezwaren tegen een hergebruik als moskee zijn, kiezen protestanten niet voor die optie omdat ze geen ophef willen, zegt Aarnoudse. “Wanneer je als kerk besluit om het gebouw tot moskee te verbouwen, kun je er vergif op innemen dat er opschudding ontstaat. Dat willen mensen niet, en dus kiezen ze voor andere bestemmingen. Dat betekent dus dat er vanuit het maatschappelijk klimaat een soort censuur uitgaat.”

Dat een metamorfose van een kerk tot moskee inderdaad opschudding kan veroorzaken, blijkt uit de verkoop van de Thomaskerk. Al voor de overname ving voorzitter Mohammedamin signalen op over buurtbewoners die de komst van de moskee met lede ogen aanzagen. Mohammedamin: “Onbekend maakt onbemind natuurlijk, dat begrijp ik heel goed. Ook wij hadden nog veel vragen: stel je voor dat we vandalisme krijgen. Is het wel veilig?”

Die zorgen bleken niet ongegrond, want kort na de bekendmaking van de nieuwe functie van de kerk, kondigde de nationalistische actiegroep Voorpost aan om tegen de komst van de moskee te demonstreren. Ook Geert Wilders mengde zich in de strijd. Hij stelde Kamervragen en twitterde: ‘We worden vervangen en verraden.’

IJs gebroken

In overleg met de gemeente Den Haag organiseerde Mohammedamin een open avond, waarvoor alle buurtbewoners waren uitgenodigd. Daar kwamen uiteindelijk vierhonderd mensen op af. Voorpost demonstreerde die avond ook, maar omdat het maar een kleine groep van ongeveer tien mensen was, leidde dat niet tot ongeregeldheden. 

De avond was een groot succes, zegt Mohammedamin. “Het ijs was meteen gebroken. We hebben iedereen netjes ontvangen en verteld wie we zijn.” Afgezien van een bierfles die op oudejaarsavond door het raam van de moskee werd gegooid, zijn er daarna geen vervelende incidenten geweest.

Petra Stassen, directeur van Kerkelijk Waardebeheer, een organisatie die christelijke gemeenschappen bijstaat bij vastgoedvraagstukken, voert veel gesprekken met parochies en protestantse gemeenten. De weerstand tegen hergebruik van kerken als moskee groeit, merkt ze. “In het Midden-Oosten worden christenen vervolgd en verdreven door moslims. Vooral katholieken vinden het heel raar als wij hier kerkgebouwen aan moslims overdragen, terwijl elders hun christelijke broeders en zusters worden vermoord. Dat argument hoorde je tien jaar geleden veel minder.”

Geen islamofobie

Rooms-katholieken verkopen hun kerken al decennia niet meer aan moslims. De laatste katholieke kerk die een moskee werd, was de Sint-Ignatiuskerk aan de Rozengracht in Amsterdam, die in 1981 werd omgedoopt tot de Fatih-moskee. Volgens Hans Zuijdwijk, woordvoerder van het bisdom Utrecht, heeft dat maar weinig met islamofobie te maken. “Sommige mensen zeggen dat wij specifiek moslims discrimineren, maar we verkopen ook niet aan hindoes of boeddhisten. Als christenen verkopen we alleen aan elkaar, dat is de afspraak.” 

Zuijdwijk doelt op afspraken die in de jaren tachtig en negentig werden gemaakt door het Interkerkelijk Contact in Overheidszaken (CIO-K), een samenwerkingsverband dat namens de christelijke kerken aan tafel zit bij de overheid. Volgens die afspraken mag een kerkgebouw alleen aan een kerk worden verkocht die zich heeft aangesloten bij het CIO-K. “Als een kerk verandert in een woning, kan ik daar vrede mee hebben. De verwijzing naar God is dan verdwenen. Een verbouwing tot moskee of een hindoetempel is veel moeilijker te verkroppen”, zegt Zuijdwijk.

Richting Mekka

David van Duinen, adviseur bij kerkenmakelaar Reliplan, herkent dat er vanuit christelijke kerken steeds minder animo is om een kerk aan moslims te verkopen. Maar het komt ook regelmatig voor dat moslims niet in een kerkgebouw willen, omdat die niet aan hun eisen voldoet. Van Duinen: “De kerk moet bijvoorbeeld richting Mekka staan en mag geen zuilen bevatten, zodat iedereen de imam goed kan zien.” Vanwege deze eisen ging de koop van een karmelietenklooster in Oss door een islamitische gemeente niet door.

In de Al-Qiblatain-moskee in Den Haag zijn de gelovigen heel tevreden met hun gebouw. Voorzitter Mohammedamin betreurt het dat zo weinig christenen hun leegstaande gebouw aan moslims willen verkopen. Om dat te veranderen moet de islam in een positiever daglicht komen te staan, zegt hij. “We moeten iedere gelegenheid aangrijpen om te vertellen wie we zijn, om zo de negatieve beeldvorming over moslims bij te stellen. “Wij staan voor vrede, voor eenheid en menslievendheid. Dat is de ware islam.”

Het kerkenonderzoek van Trouw

Trouw deed onderzoek naar de herbestemming van kerken in Nederland. Daaruit bleek dat van de ongeveer 6900 kerkgebouwen in ons land er zo’n 1400 een andere bestemming hebben gekregen. Dat kunnen allerlei bestemmingen zijn, maar een culturele of maatschappelijke functie voor het kerkgebouw zijn het populairst. In Friesland worden de meeste kerken herbestemd. Terwijl sluiting, leegstand en herbestemming van kerken lange tijd als een probleem van de kerken werd gezien, is het een probleem van de hele samenleving geworden. Want een lege kerk tast de leefbaarheid van dorpen en wijken aan.

Kent u geslaagd of juist mislukte voorbeelden van herbestemde kerken? Bent u zelf bij een herbestemming van een kerk betrokken (geweest)? Heeft u tips? Meld het ons op kerkenonderzoek@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden