De kerk als schatkamer van rites en tradities

Beeld Martien ter Veen

Stephan Sanders onderzoekt of de kerk bij hem past. Vandaag overdenkt hij de oproep van aartsbisschop Eijk aan de paus om duidelijkheid te geven over de status van hertrouwde katholieken. Wat is belangrijker: geloof of kerkelijk gezag?

Eerst sta je jezelf toe een religieus mens te zijn, wat heet: gelovig. Het duurt een tijd voordat zoiets indaalt, je dubt en weegt maar ondertussen zwelt het verlangen onomkeerbaar aan. Dan neem je een besluit, je gaat naar de kerk, en die kerkgang overdondert je iedere week weer, want ineens zie je allemaal mensen die je er op straat nooit zo uit zou pikken, maar die net zo vastbesloten zijn het mogelijke op te rekken voorbij hun eigen voorstelling van wat mogelijk is. Wij geloven dat iets waar kan zijn, ook als we het niet kunnen aanwijzen in de werkelijkheid, of zelfs maar helemaal kunnen bevatten.

Maar met de geregelde kerkgang is ook een geloofsrichting gegeven; bij mij werd dat de rooms-katholieke. Daar zit van alles aan vast, van kerkelijke dogma’s tot een even kerkelijke hiërarchie, maar meestal bekreun je je daar niet iedere zondag om, en bovendien heb je tegen jezelf gezegd dat de rk-kerk al bijna twee millennia de bewaar- en schatkamer is van christelijke rites en tradities. Zonder kerk als institutie hou je een verzameling losse vlinders over, die op goed geluk en stuk voor stuk hun vleugels uitslaan. Dat is misschien geen nachtmerrie, maar het zou wel betekenen dat de christelijke geschiedenis iedere generatie weer opnieuw moet worden uitgevonden, alsof de doden enkel dood zijn. Nu staan wij op hun schouders in die kerk.

Dat is allemaal poëtisch gedacht, en dan lees ik het nieuwsbericht over kardinaal Eijk. Eijk vindt dat paus Franciscus (die ook mijn paus is) ‘een duidelijk standpunt moet innemen over de vraag of hertrouwde katholieken ter communie mogen gaan.’ Het gaat hier om een klein groepje katholieken, dat ‘burgerlijk’ is gescheiden, maar waarvan het eerste kerkelijke huwelijk niet is nietig verklaard door de kerk. Dat bestaat dus nog. Nu zegt het zevende gebod ‘Gij zult niet echtbreken’ en zo staat het ook in Exodus 20:14. Een echtscheiding is in de rooms-katholieke traditie (en ook in tal van orthodox-protestante denominaties) allerminst een regel en hooguit een zelden toegestane uitzondering.

Twijfel

Volgens Eijk heeft paus Franciscus onduidelijkheid laten bestaan, zelfs ‘twijfel gezaaid’ over deze hertrouwde katholieken, die kennelijk toch nog steeds, ook na hun echtbreuk volharden in hun verlangen naar de rk-kerk en de communie. Mijn eerste idee is: maar dat moet worden gehonoreerd, deze mensen willen iets tegen de klippen op, en wie zijn wij om ze uit te sluiten?

Nou, dat is wel duidelijk: ‘Wij’ zijn van de pluralis majestatis, van de rooms-katholieke kerk, en die kent zo haar regels en ge- en verboden. Hier botst de wil tot geloof op kerkelijke wetten. En de kerk heeft voorrang, al zo’n 2000 jaar.

Terzijde: Vijf jaar geleden zou ik het hele nieuwsbericht als non-nieuws hebben afgedaan. Die katholieken weten toch onderhand van welke club ze lid zijn? ‘Deine Sorgen möchte ich haben’ zou ik mompelen. Dat gebed is dus verhoord.

De klacht van kardinaal Eijk is duidelijk: het dreigt een rommeltje te worden, ‘de ene bisschop regelt het zus, de ander zo’ en de paus moet ‘duidelijkheid’ verschaffen. Nu is de paus, als opvolger van Petrus het ‘zichtbare hoofd van de kerk’, en die weet als geen ander over het dilemma tussen wet en overtuiging, regels en geloof. Mijn stelling is…

Nee, zo meteen. Eerst dit: dat schipperen tussen geloof en kerkelijk gezag, ik heb het voorzien. Lang ben ik daarom niet kerks geweest: het individu lost daar gedeeltelijk op in de gemeenschap, en die relativering van het ego is bevrijdend, maar ook bruuskerend. Toch bid ik altijd mee, ook als de woorden die ik uitspreek me nog niet eigen zijn. Al biddend oefen ik. De kerk is er niet om te verkondigen wat je toch al dacht.

Het heeft iets ontiegelijk hoogmoedigs om me als katholieke nieuwkomer meteen met de huisregels te willen bemoeien. Zoals een Trouw-lezer me ooit schreef: ‘Denkt u werkelijk dat U al toe bent aan het zelfstandig theologiseren?’.

Goed, mijn stelling is: de paus heeft die ‘onduidelijkheid’ expres laten bestaan, omdat hij wellicht meent dat de bisschoppen ter plekke de situatie beter kunnen inschatten. Deze paus heeft er vaker blijk van gegeven het geloofsverlangen nog net iets belangrijker te vinden dan het kerkelijk voorschrift. Naar mijn idee heeft hij een ‘verlegenheidsonduidelijkheid’ geschapen, om de gelovigen, ook de hertrouwden en wie weet de homoseksuelen, niet opzichtig uit te sluiten. De God van liefde, de Universele, die niet kijkt naar stand of afkomst, maar die de ‘geraakten’ in Zijn huis wil verzamelen - die heeft hij hoger zitten dan de regels. En nu verwijt kardinaal Eijk hem ‘onduidelijkheid’, juist bedoeld als mogelijkheid, als opening. En vervolgens vraagt de bisschop om meer tucht en leiding.

Ik vrees dat het kerkelijke gezag dit gaat winnen van het ook aanwezige kerkelijke hart.

Stephan Sanders ging een beetje proefgeloven. In Trouw doet hij verslag van zijn vorderingen. U leest het hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden