null Beeld Sjoerd van Leeuwen
Beeld Sjoerd van Leeuwen

Politieke keuzes

De kappers open, of toch de horeca? Hoe kies je als politicus tussen de appels en peren van de coronacrisis?

Hoe maak je de juiste keuzes in de bestrijding van de coronacrisis? Drie filosofen bieden een handreiking.

In de coronacrisis staat de politiek voortdurend voor zware dilemma’s. De scholen opendoen om de leerachterstand de beperken, of de gezondheid van de opa’s en oma’s van de schoolkinderen beschermen? Levens van ouderen en kwetsbaren beschermen, of voorkomen dat meer kinderen slachtoffer worden van huiselijk geweld? Economische schade indammen door de lockdown te versoepelen, of nemen we liever het zekere voor het onzekere om een derde golf te voorkomen? Drie filosofen over het kiezen tussen kwaden.

Jeroen Linssen, universitair hoofddocent Politieke filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen

Hoe kijkt u als politiek filosoof naar de politieke afwegingen rondom de coronamaatregelen?

“Op het eerste gezicht denk ik dat ik daar helemaal geen standpunt over kan innemen. Als burger heb ik natuurlijk wel opvattingen, maar als filosoof kan ik hoogstens uitleggen welke ethische theorie schuilgaat achter een ingenomen standpunt. Ik geloof niet in een filosofie of een ethische theorie die de weg wijst. Als politiek filosoof denk ik ook: daar hebben we nou juist de politiek voor uitgevonden.”

De politiek beslist waar de ethicus wikt en weegt?

“Mensen beseffen niet altijd hoe een groot goed de politiek is. Want hoe vervelend en moeilijk is het om tussen twee kwaden te moeten kiezen? We laten het parlement voor ons kiezen, dat bestaat uit mensen die we zelf hebben gekozen. Alle politici zijn op een of andere manier ethisch gedreven, maar uiteindelijk is het niet de ethische discussie die de doorslag geeft, maar een stemming. En dat is ook goed, de politiek zorgt ervoor dat we ondanks onze verschillende wensen en verlangens conflicten geweldloos oplossen.”

U gelooft dus niet in een ethische theorie die ons vertelt hoe we moeten kiezen tussen kwaden. Maar zou het voor politici niet van pas kunnen komen?

“Er zijn veel filosofen die denken dat je met een gedachtenexperiment van de Amerikaanse denker John Rawls tot een beslissing kan komen. Rawls zegt: laten we bij moeilijke beslissingen bedenken dat we een sluier van onwetendheid opdoen. Als je die draagt weet je niet meer wie je bent, waar je vandaan komt, waar in de samenleving je een plek inneemt. Je weet dus niet of je bij de jongeren of ouderen hoort. De vraag is: wat zou je dan aan maatregelen invoeren? Een antwoord zou kunnen zijn dat je wil zorgen dat er geen doden vallen. Mij lijkt overleven van een hogere orde dan prettig leven.”

Iemand als Jort Kelder gebruikte vorig jaar een heel ander argument. Hij zei, met iets andere woorden, dat niet alleen mensenlevens maar ook de economische schade moet worden meegenomen.

“Wat Jort Kelder hier doet is de beroemde utilitaire positie innemen, waarbij je vooral kijkt naar de gevolgen van een keuze en hoeveel leed of genot ze opleveren. Utilitaristen zijn dus in staat allerlei grootheden tegen elkaar af te wegen, appels en peren. Kelder zegt, de paar duizend doden wegen niet op tegen de gevolgen van de lockdown: armoede, faillissementen, werkloosheid, enzovoorts. Zijn ethische positie is legitiem, maar ik betwijfel of Kelder dezelfde afweging zou maken als hij de Rawlsiaanse sluier op zou hebben. Dan zouden zijn oma, zijn broer of hijzelf op dit moment op de intensive care kunnen liggen, dat kun je dan niet uitsluiten.”

Frank Hindriks, hoogleraar Ethiek, sociale en politieke filosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen

U bent filosoof, maar u heeft ook een achtergrond in de economie. Hoe verschillen die twee vakgebieden in het denken over de coronamaatregelen?

“Economen slaan aan het rekenen, ze gebruiken dan bijvoorbeeld qaly’s, quality adjusted life years, gezonde levensjaren, om te kijken wat het beleid oplevert. Ze rekenen 80.000 euro per jaar voor een gezond persoon. Zo hadden ze uitgerekend dat het lockdownbeleid meer kost dan dat het oplevert.

“Als filosoof zeg ik: goed dat ze die berekening maken, maar laten we er geen beleidsconsequenties aan verbinden. Want we weten eigenlijk nog niet genoeg over corona om op basis van qaly’s beleidskeuzes te maken. De lastig meetbare gevolgen voor mensen die er niet aan overlijden kunnen bijvoorbeeld nog niet worden meegenomen in de berekeningen.”

Hoe zou je dan kunnen kiezen tussen twee kwaden?

“Het idee dat het ene ten koste gaat van het andere is naar mijn idee te kort door de bocht. Je kunt economische, sociale en psychologische schade beperken als je snel en strak ingrijpt. Hoe sneller we corona onder controle krijgen, hoe minder lang een lockdown hoeft te duren.”

Wat voor ethische overwegingen komen er kijken bij het bezweren van die pandemie?

“Aan het begin van de crisis werd er vooral gestuurd op zo min mogelijk doden. Dat past bij een benadering vanuit de plichtsethiek, die ervanuit gaat dat je de plicht hebt het leven van andere mensen te beschermen. Maar op nationaal niveau kijk je naar de gevolgen van de maatregelen: de staat moet afwegingen maken tussen verschillende domeinen: onderwijs, gezondheid, economie, enzovoorts.”

Hoe denkt u zelf dat we keuzes tussen verschillende domeinen kunnen maken?

“Ik ben voorstander van het contractualisme. Dat gaat er vanuit dat mensen een intrinsieke waardigheid hebben die je moet respecteren. Denk aan bezoek in een verzorgingstehuis. Dan kijk je naar de belangen van ouderen: zij willen niet ziek worden, maar willen wel hun kleinkinderen zien. Tegelijkertijd neem je de belangen van het personeel mee. Die belangen moet je tegen elkaar afwegen, bijvoorbeeld door er met de betrokkenen over te praten. Na de eerste lockdown zag je een verschuiving: eerst werden de ouderen in het verzorgingstehuis beschermd, er werd voor hen beslist. Later werden meer mensen bij de besluitvorming betrokken en besloten verzorgingstehuizen toch bezoek toe te laten.”

Josette Daemen, promovendus in de politieke filosofie aan de Universiteit Leiden

Hoe kun je verschillende kwaden met elkaar vergelijken?

“Om te weten wat kwaad is moet je eerst weten wat goed is. Je zou je kunnen afvragen of er één eenheid is waar we alle waarden in kunnen uitdrukken, een soort munteenheid. Sommige filosofen denken bijvoorbeeld dat alle goede dingen terug te voeren zijn op genot: je baan is goed omdat je er genot uit haalt, gezondheid is goed omdat gezonde mensen kunnen genieten van het leven. Maar ik denk dat er ook waardevolle dingen zijn die niet zijn terug te voeren op genot. Naast genot zelf zijn ook gezondheid, vriendschap, schoonheid en kennis van intrinsieke waarde.

“Als je voor een moeilijke keuze staat, zoals over de coronamaatregelen, dan moet je je afvragen of die verschillende waarden wel in de juiste verhouding staan. Voor gezondheid brengen we nu bijvoorbeeld offers op het vlak van schoonheid – we kunnen niet meer naar musea en concerten – en genot – de horeca zijn dicht en we kunnen geen feestjes geven.”

Gaat het afwegen van die verschillende waarden nu goed?

“Ik maak me daar best wel zorgen over. De beslissingen over de maatregelen worden nu grotendeels uitbesteed aan het Outbreak Management Team. Dat geeft aan wat er mogelijk is binnen de grenzen van de capaciteit op de intensive care. Dan zegt de regering: dit is wat er kan, en niet: dit is wat we willen. Er wordt een illusie van neutraliteit gecreëerd, terwijl het wel degelijk een politieke keuze is om coronazorg voorrang te geven.”

Is het niet logisch om het wetenschappelijk onderzoek van het OMT als leidraad te nemen? Is dat niet de meest objectieve manier om de impact van maatregelen te meten?

“Je kunt gezondheid uitdrukken in cijfers, we kijken immers naar de besmettingscijfers en de IC-capaciteit. Je zou zelfs kunnen proberen uit te rekenen hoeveel gezonde levensjaren bepaalde maatregelen kosten of opleveren. Maar als je berekeningen met levensjaren leidend maakt, verlies je de andere delen van het goede leven – vriendschap, schoonheid, enzovoorts – uit het oog.

“Bovendien, als je het juiste beleid als de uitkomst van een rekensom zou zien, zou je tegen het OMT kunnen zeggen: rekenen jullie maar uit wat de beste keuze is, dan heb je geen democratie meer nodig. Maar die speelt juist een heel belangrijke rol in het maken van die keuzes. In een democratie kunnen we met elkaar delen wat we belangrijk vinden en met elkaar praten over wat waardevol is: wat is een goed leven en uit welke elementen bestaat dat?”

Lees ook:

Bij ‘code zwart’ geldt: hoe jonger, hoe beter de kansen

Wat als er te weinig IC-bedden zijn? Volgens het draaiboek mag ‘eigen schuld’ geen rol spelen. Leeftijd wel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden