Ook in Rotterdam houden consumenten anderhalve meter afstand van elkaar om verdere verspreiding van het nieuwe coronavirus tegen te gaan. Het Nederlandse bedrijfsleven wordt opgeroepen na te denken over een anderhalvemetereconomie, een toekomst waarin anderhalve meter afstand houden van elkaar de norm is.

Coronaklachten

De intelligente lockdown maakt ons tot volgzame mensen

Ook in Rotterdam houden consumenten anderhalve meter afstand van elkaar om verdere verspreiding van het nieuwe coronavirus tegen te gaan. Het Nederlandse bedrijfsleven wordt opgeroepen na te denken over een anderhalvemetereconomie, een toekomst waarin anderhalve meter afstand houden van elkaar de norm is. Beeld ANP

De intelligente lockdown lijkt ons relatief veel vrijheid te bieden. Maar dat is schijn, betoogt  filosoof en theoloog Gerko Tempelman. ‘Onze gevoelens van frustratie, verdriet en woede over deze crisis, en bovenal de schuldvraag, ketsen af op de moderne, pragmatische politiek en keren als een boomerang terug naar het volk.’

In het weekend van Pasen startte ik met mijn collega Alexander Noordijk de website coronaklaagmuur.nl. Want de coronatijd maakt een hoop menslievendheid los bij de Nederlander, maar mag er ook gewoon geklaagd worden? Wat blijft er over van het normaal zo klagerige Nederlandse volk? Is deze crisis, naast een kans om ons van onze beste kant te laten zien, niet ook gewoon iets om even over bij de pakken neer te zitten? In een paar dagen stroomde de muur vol met meer dan vijfhonderd berichten. Klachten, frustratie, angst en onzekerheid, opgesteld met een opvallende openhartigheid en regelmatig vergezeld met de opmerking: ‘Ik mag niet klagen, maar …’

Te midden van het brede palet aan soorten klachten, was er een rode draad: heel veel mensen beklaagden zich over hoe anderen omgingen met onze ‘intelligente lockdown’. “99 procent van de Nederlanders wil zich houden aan de anderhalve meter afstand, waarom kom ik dan steeds de 1 procent tegen?”, schreef iemand. En: “Gelukkig wordt het morgen kouder, gaan de buren hopelijk binnen spelen”. Andersom geldt precies hetzelfde: “Al die mensen die je in de winkel aankijken of ze je gaan vermoorden”. De intelligente lockdown waar premier Rutte mee op de proppen kwam, blijkt nog aardig wat hoofdbrekens te kosten. Mag ik nou wel of niet naar buiten? Mogen de kinderen nu wel of niet met elkaar spelen? Wat is ‘zo veel mogelijk thuisblijven’? Of, zoals Leonie Breebaart in deze krant betoogde: de boodschap is soms minstens zo badinerend als intelligent.

Er blijft weinig over van mentale vrijheid

De Sloveense filosoof Slavoj Zizek maakt een onderscheid tussen twee soorten autoriteit. De klassieke, totalitaire vorm en de moderne, niet-autoritaire vorm. De eerste variant is een vader die tegen zijn zoon zegt: ‘”andaag is het zaterdag, we gaan naar je oma. Pak je spullen, en als je geen zin hebt, dan maak je maar zin.” Al of niet morrend gaat de zoon mee, waarbij de vader zijn zin krijgt (de zoon gaat immers mee), maar de zoon de mentale vrijheid behoudt het zijne ervan te denken (zijn vader stevig te verwensen).

De tweede variant is de moderne, niet-autoritaire vader, die tegen zijn zoon zegt: "Jongen, ik zie dat je het druk hebt, maar je weet hoe graag je oma je zou willen zien. Maar je moet echt zelf weten of je meegaat, daar ga je zelf over.” Het is deze tweede variant die op het eerste gezicht meer vrijheid lijkt te behelzen voor de jongen, maar uiteindelijk een veel dwingender karakter heeft. De jongen hoort niet alleen de impliciete opdracht om mee te gaan, maar moet dat nog zelf willen ook. Van de mentale vrijheid om er het zijne van te denken, blijft weinig meer over.

Afgemeten aan de hermetische lockdown in meer autoritaire landen (denk aan Marokko en Turkije), lijkt de Nederlandse versie van een lockdown een stuk meer vrijheden te impliceren. Nederlanders mogen naar buiten, we worden aangesproken op ons verantwoordelijkheidsgevoel en ‘samen krijgen we corona onder controle’. Maar klopt dit beeld? Of legt deze intelligente lockdown een druk op de samenleving die veel autoritairder is dan het juk waaronder landen met een strengere lockdown zuchten? Is de intelligente lockdown niet vooral een intelligente manier om én ‘zo veel mogelijk thuisblijven’ af te dwingen én een nationale innerlijke omarming van deze verregaande maatregelen?

Geen martelscènes, maar heropvoeding en opsluiting

In de jaren zeventig analyseerde filosoof Michel Foucault dit soort ingewikkelde machtsprincipes in zijn boek ‘Discipline, toezicht en straf’. Het verraderlijke van moderne machtsstructuren is dat ze niet als zodanig herkenbaar zijn, stelde hij. Waar de alleenheerser in middeleeuwse tijden zijn macht op een autoritaire manier kenbaar maakte, bijvoorbeeld door zijn politieke tegenstanders publiekelijk te folteren, transformeerden we via de Verlichting naar een systeem waarin machtsuitoefening achter gesloten gevangenisdeuren plaatsvindt. Machtsuitoefening veranderde van fysieke repressie naar mentale disciplinering. Geen martelscènes meer, maar heropvoeding en opsluiting. En dat, zo constateerde Foucault, beschouwen we als beschaving, als vooruitgang.

Maar Foucault stelde hier terecht vragen over. Hij maakte zich vooral zorgen over de steeds verregaandere disciplinering, die in modernere tijden allang niet meer alleen in gevangenissen opspeelt. Disciplinering wordt een kenmerk van onze tijd. In verschillende boeken analyseert Foucault hoe het doorwerkt in ziekenhuizen, in het onderwijs en op de werkvloer. Overal dezelfde onopvallende, onherkenbare mechanismen die mensen modelleren tot volgzame, zich zo ‘normaal’ mogelijk gedragende burgers.

Op wie mogen we boos worden?

Die disciplinering wordt in tijden van corona zichtbaar in mensen die, aangemoedigd door het regeringsbeleid, elkaar aanspreken op hun gedrag (of hun klacht over anderen uiten op de coronaklaagmuur). En de disciplinering lijkt zichtbaar te worden in de brede lof die Mark Rutte, de voormalig visieloze premier, wordt toegewimpeld na elke persconferentie. Kritisch zijn op het overheidsbeleid lijkt taboe, net zoals klagen in het algemeen dat is.

Maar ondertussen gebeurt er waar Foucault al bang voor was: tot wie richten we dan nog onze klacht? Wie kunnen we adresseren als het niet goed gaat? Op wie mogen we boos worden als we ons vergeten voelen? Het is op deze plek dat de pragmaticus Rutte niet verschilt van de premier die hij al tien jaar is. Zijn visie is de visie van de experts, vermengd met politiek pragmatisme. Een pragmatische technocratie die als positief gevolg heeft dat mensen met verstand van zaken achter de belangrijkste knoppen zitten, maar als negatief gevolg dat de verantwoordelijkheid voor het regeringsbeleid op veel verschillende bordjes ligt (op die van de experts maar net zoveel op de zich al of niet voorbeeldig gedragende Nederlander), maar zo min mogelijk op dat van de regering zelf.

Klagerig volkje

Begrijp me niet verkeerd, ik denk niet dat het slecht is om mensen op hun verantwoordelijkheden te wijzen. Ik ben blij over het feit dat ik zonder officiële overheidsdocumenten naar buiten kan (ik maak er graag gebruik van). En ik ben dankbaar over de rol die mensen met kennis van zaken krijgen in deze crisis. Maar ik maak me zorgen over de gevolgen op lange termijn.

Alle volstrekt gelegitimeerde gevoelens van frustraties, verdriet, woede en bovenal de schuldvraag ketsen af op de moderne, pragmatische politiek en keren als een boomerang terug naar het volk. We moeten ons niet alleen (impliciet) aan regels houden, we moeten ze ook omarmen en elkaar erin disciplineren. En ondertussen weet de premier zelf politiek niet alleen uit de wind te blijven, maar nog lof te oogsten voor zijn leiderschap ook.

“Niet te geloven dat eerst China, dan de WHO en dan de overheden de boel verknald hebben en dat men dan durft te zeggen dat het de schuld van het volk is als er veel doden vallen als zij niet binnen blijven!!!!”, klaagde iemand op de coronaklaagmuur. Ik denk dat het een terechte boosheid is. En in ieder geval is het een aansporing om kritisch te blijven. Nederlanders zijn een klagerig volkje en tot op zekere hoogte is het belangrijk om dat te blijven, ook in tijden van corona.

Gerko Tempelman is filosoof en theoloog. Hij is parttime voorganger van Stroom Amsterdam. In 2018 kwam zijn boek ‘Ongeneeslijk religieus’ uit, dat genomineerd werd als beste theologische boek van het jaar.

Lees ook:

‘Blijf thuis’ botst met het idee van een intelligente lockdown

Columnist Leonie Breebaart vraagt zich af: Waarom ergert dat ‘blijf thuis’ me zo? Omdat het botst met het hele idee van een intelligente lockdown. Alsof we domme, eigenwijze kindertjes zijn, die het concept ‘anderhalve meter’ niet begrijpen.

Een staatsman in crisistijd. Wat doet dat met het leiderschap van Mark Rutte?

Mark Rutte weet niet wat hij meemaakt. Ineens is hij premier in een ongekende crisis. Wat zegt dit over het leiderschap van Rutte? Wordt hij er een andere leider door, of wacht hem na het virus een ander land? Het wordt in ieder geval loodzwaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden