Theologisch ElftalHolocaust

De excuses van Rutte zijn niets waard als de overheid het nu niet beter doet

De excuses die premier Rutte maakte voor de rol van de regering bij de jodenvervolging kwam als verrassing. Het theologisch elftal is er niet onverdeeld enthousiast over. ‘Doet de overheid het nu beter?’

 In de oorlogsjaren is de Nederlandse regering ‘tekortgeschoten als hoeder van recht en veiligheid’, zei premier Rutte afgelopen zondag bij de Nationale Holocaust Herdenking in Amsterdam. Rutte bood daarom excuses aan, met veel positieve reacties tot gevolg. Dit roept wel de vraag op: hoe zit dat eigenlijk met excuses? Kun je excuses aanbieden voor iets wat je zelf niet verkeerd hebt gedaan? Wat moet er gebeuren, willen excuses geen holle frasen blijven? Hoe verhouden excuses zich tot theologische noties als schuld, vergeving en individuele verantwoordelijkheid?

Hanneke Ouwerkerk is een nieuwe speler in het theologisch elftal. Ze is predikant in de protestantse gemeente in Schoonhoven,en doet daarnaast onderzoek naar Marilynne Robinson en de theologie van Johannes Calvijn in de romans van Robinson. 

“Bij dit thema moet ik al gelijk denken aan een roman van Marilynne Robinson, ‘Home’. Daarin heeft ene Jack iets ernstigs misdaan. Hij gaat gebukt onder schuldgevoel, maar zoekt geen herstel of vergeving. Dan zegt hij: ‘Excuses maken me bang, ze geven me het gevoel dat ik alle houvast verlies’. Dit verhaal leert mij dat er moed nodig is om excuses te maken. Je verliest namelijk de grip op je zelfbeeld, op je vermeende morele zuiverheid of op het beeld van je land – dat niet blijkt te kloppen.

“Door excuses te maken, gaf Rutte in feite ons zelfbeeld uit handen. We willen dat zelfbeeld graag zelf vasthouden, maar nu maakte Rutte het opeens afhankelijk van de Joodse gemeenschap. Dat vond ik moedig.”

In een toespraak bij het Auschwitz-monument sprak premier Rutte zondag excuses uit voor het overheidsoptreden tijdens de Tweede Wereldoorlog.Beeld ANP

Lody van de Kamp, rabbijn en schrijver, is minder enthousiast over dit gebaar. “Ik vind alle opgetogenheid uitermate oppervlakkig. Want wat zijn excuses precies? Ik begrijp ook wel dat Rutte iets moois moet zeggen tijdens zo’n toespraak. En ik had ook niet verwacht dat hij de 104.000 vermoorde joden terug zou brengen. Maar excuses betekenen op zijn minst: het spijt me dat het zo gegaan is, en we zullen het de volgende keer beter doen. En precies daar begint het al te knellen: doet de overheid het nu beter? Uitsluiting door de overheid vindt nog steeds overal plaats. Kijk naar hoe er met minderheden omgegaan wordt. Bijvoorbeeld heel concreet wat er nu misgaat op het Haga Lyceum. Als het met die excuses menens is, zou dat toch meteen moeten ophouden?”

Ouwerkerk: “Ik hoorde in de grote woorden van Rutte iets wat haast liturgisch is: ze roepen de vraag op of je die beweging kunt meemaken of je je erin kunt voegen. Wil ik wel dat Rutte daar namens mij staat, kan ik me eraan onttrekken? In die zin vraagt dit gebeuren van mij een bepaalde overgave.

“En misschien is wel juist door de reactie vanuit verschillende geledingen van de Joodse gemeenschap voorkomen dat het holle frasen blijven. Misschien gaf hun reactie de excuses wel de juiste waarde. Ik was in elk geval erg geraakt door de reacties uit de Joodse gemeenschap. Termen als heelheid en herstel vielen. Terwijl je er ook cynisch over zou kunnen zijn: de excuses zijn te laat, te mager, hebben geen directe consequenties. Maar de Joodse gemeenschap nam toch de excuses in ontvangst. Dat vond ik waardevol.”

Van de Kamp: “Hier wordt het al lastig. De Joodse gemeenschap nam de excuses in ontvangst? Ikzelf heb helemaal niets in ontvangst genomen. Hoe kan ik excuses in ontvangst nemen voor de moord op mijn grootouders, mijn broertjes, op al die andere 104.000 omgekomen Joodse Nederlanders?

“Op welke basis spreken mensen hier namens een hele gemeenschap? Ik kan me voorstellen dat een deel van het Nederlandse volk helemaal geen excuses zou willen maken op de manier waarop Rutte dat deed. En voorzitter Jacques Grishaver van het Auschwitzcomité en Esther Voet van het Nieuw Israëlietisch Weekblad vertegenwoordigen ook niet de gehele joodse gemeenschap. Net zo min als ik overigens. Het zou aanmatigend zijn om anders te beweren.

“In de Torah heeft de hogepriester het mandaat om namens het volk vergeving af te smeken bij God. Op Grote Verzoendag deed hij dat, eerst voor zichzelf, dan voor de familie en tot slot voor het gehele volk. Dat was de functie van de hogepriester, en dat was een religieuze functie. De rol van de minister-president is een heel andere. Die is aangesteld na coalitieonderhandelingen op basis van welke partij de meeste stemmen kreeg. Met andere woorden: de minister-president heeft niet de functie die past bij zo’n collectieve daad van excuses.”

Ouwerkerk: “Ik wil toch niet af van een besef van collectieve verantwoordelijkheid. Tegenwoordig heerst het idee dat wij als individu een bepaalde morele zuiverheid hebben. En het is gemakkelijk om zo te denken, wanneer je in een redelijk kalme maatschappelijke structuur leeft. Maar als je in de Tweede Wereldoorlog zou hebben geleefd, zou je dan nog steeds zo zuiver zijn? Het kwaad is zoveel schimmiger, zoveel complexer dan we vanuit een kalm leven denken te begrijpen.

“Ik moet daarbij denken aan Psalm 139, een mooie psalm die opeens heel fel klinkt: ‘Zou ik niet haten die u haten?’ Maar het eindigt met: ‘Doorgrond mijn hart en zie of ik niet op een schadelijke weg ben’. Dat leert mij: je moet blijven reflecteren op wat er in jezelf gebeurt. Je kunt het kwaad niet alleen buiten jezelf leggen. En dat besef kan mij helpen om me bij de excuses van Rutte te voegen.”

Van de Kamp: “Daar ben ik het mee eens. Inderdaad, heel weinig mensen kwamen in verzet en er was overal collaboratie. Veel mensen hebben niet de kracht om tegen kwaad op te staan. Wat dat betreft was de situatie in Nederland niet beter of slechter dan in ieder ander land om ons heen.

“Juist daarom ben ik er ook geen voorstander van dat we alleen op antisemitisme letten. In alle eerlijkheid, ook binnen de Joodse gemeenschap heersen gedachten van uitsluiting, zoals in elke andere gemeenschap, naar bijvoorbeeld moslims. We doen er allemaal aan mee en ook nu is niemand gevrijwaard. En alle discriminatie is erg.”

Lees ook:

Excuses van Rutte verrassen Joodse gemeenschap

Premier Rutte maakte zondag zijn excuses voor de houding van de regering tijdens de Tweede Wereldoorlog. Voor de Joodse gemeenschap kwam dat als verrassing. 

Lees ook:

‘Excuses van de Nederlandse regering is een historisch moment’

Komen Rutte’s excuses voor het handelen van de overheid tijdens de Tweede Wereldoorlog niet veel te laat? 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden