Theologisch elftal Erfzonde

De erfzonde: is het kwaad de mens eigen?

Het verhaal van Adam en Eva in het paradijs wordt in de klassieke christelijke leer opgevat als teken dat het kwaad de mens eigen is. Joden en moslims trekken uit het scheppingsverhaal een andere conclusie.

Het is een klassiek, maar niet onomstreden leerstuk in de christelijke theologie: de erfzonde. Het stelt dat de mens, sinds Adam en Eva van de verboden vrucht aten, als het ware ‘besmet’ is geraakt met het kwaad. Op eigen kracht kan de mens sindsdien niet meer helemaal aan de zonde ontsnappen. Stephan Sanders nam het laatst in Trouw nog op voor dit ‘contra-intuïtieve’ leerstuk, maar op 28 oktober opperde de katholieke theologe Cecilia González-Andrieu in deze krant een nieuwe interpretatie. Volgens haar was niet Adams ongehoorzaamheid het grote probleem, maar het feit dat hij Eva de schuld gaf. Daarmee verbrak hij de solidariteit van mensen onderling.

Vooral Amerikaanse christenen onder Trump moeten zich dit aanrekenen, zegt ze: terwijl zij zich wentelen in hun welvaart en privileges, houden ze de grenzen dicht voor anderen. Met hun gebrek aan solidariteit weerspiegelen ze niet de oorspronkelijke goddelijke eenheid en zijn ze dus net als Adam geen beelddrager van God.

Wij leven niet in een volmaakte wereld

Hoe kijken de islam en het jodendom eigenlijk aan tegen het leerstuk van de erfzonde? En kan González-Andrieu’s herinterpretatie van Adams zonde de toets van de kritiek daar doorstaan? We leggen het aan de specialisten van ons theologisch elftal voor.

Lody van de Kamp, rabbijn en schrijver, vindt haar uitleg van het Genesisverhaal mooi gevonden: “Het jodendom kent geen erfzonde, en dat is een belangrijk verschil tussen het christendom en het jodendom. Wij geloven dat de zonde van Adam en Eva het menselijk vermogen om goed te zijn niet heeft beschadigd. Het enige ‘effect’ van hun overtreding is dat de wereld beschadigd is geraakt. Wij leven dus niet in een volmaakte wereld, maar binnen ons kader hebben wij wel de mogelijkheid om te repareren wat we aantreffen. We hebben geen schuld, maar wel een verantwoordelijkheid.

Beeld Suzan Hijink

 “González-Andrieu’s interpretatie raakt in dat opzicht wel een belangrijke kern. Inderdaad, Adam neemt zijn verantwoordelijkheid niet en verschuilt zich achter Eva’s fout. Terwijl hij solidair had moeten zijn, zijn verantwoordelijkheid had moeten nemen en zeggen: de schade die we aan de wereld hebben toegebracht, die gaan we nu samen­­ weer repareren.”

Doe de mens het goede uit goede intenties?

“Ook de islam kent geen erfzonde”, zegt Mohamed Ajouaou, docent islamitische theologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. “In de vroege Middeleeuwen is er wel een belangrijk theologisch debat geweest over de vraag of de mens vrij is om te kiezen tussen goed en kwaad, of dat de mens altijd Gods genade nodig heeft. De orthodoxe islam stelt sindsdien dat laatste. Want zelfs als de mens het goede doet, kan niemand zeggen of dat ook uit volledig goede intenties was. Dat komt misschien nog wel een beetje in de buurt van de christelijke erfzonde-leer. Maar omdat de islam in tegenstelling tot het christendom een wettische godsdienst is, definiëren wij zonde ook strikter als de overtreding van een gebod of het nalaten van een plicht. Vanuit die optiek kan ik niet zeggen dat het wezen van zonde een gebrek aan solidariteit is.”

Van de Kamp: “Ik zou het idee van de zonde ook niet willen funderen in een gebrek aan solidariteit, zoals González-Andrieu in het interview suggereert. Vanuit het jodendom ben je zelfs in volledige solidariteit met mensen nog steeds gehoorzaamheid aan God verschuldigd, bijvoorbeeld door het onderhouden van de sabbat of de spijswetten. 

“Dat neemt niet weg dat solidariteit een wezenlijk onderdeel van religiositeit is. In dat opzicht is het gebrek aan solidariteit met migranten van de gepriviligeerde evangelische christenen in de VS werkelijk beschamend. Het doet mij denken aan hoe de kerk in Zuid-Afrika zich in de tijd van de apartheid afsloot van bepaalde mensen, of hoe bepaalde orthodoxe Joden ten opzichte van de Palestijnen staan.”

Solidair zijn is onze opdracht

“Maar zover hoeven we het niet eens te zoeken: kijk maar hoe wij hier praten over vluchtelingen of nieuwkomers, en hoe de confessionele partijen daar helemaal in mee gaan. Dan denk ik aan het islammanifest van de SGP, of de H.J. Schoo-lezingen van Buma en Hoekstra. Juist zij zouden toch vanuit de Bijbel moeten weten dat wij geen enkel mandaat van exclusiviteit hebben? Dat wij gastvrij moeten zijn voor de vreemdeling en de zwakken?”

Ajouaou: “Wat mij als moslim bevreemdt, is hoe González-Andrieu een relatie legt tussen de solidariteit van mensen en de eenheid van God. Ik ben het er helemaal mee eens dat wij mensen solidair moeten zijn met elkaar. In de breedste zin van het woord, dus niet alleen met je eigen familie of geloofsgenoten, maar echt met alle mensen, en vooral met de mensen die die solidariteit­­ het hardste nodig hebben. Maar in de islam is dat een kwestie van ethiek, en het heeft niets te maken met of God één is. Soera 70 van de Koran zegt dat diegene goed is die een rechtmatig aandeel van zijn bezittingen met de bedelaar en onbemiddelde deelt. Dát is solidariteit. Solidair zijn is onze opdracht.

“En uiteindelijk geldt: hoe je het ook wendt of keert, met al die theologische discussies zijn de arme mensen, de bezoekers van de voedselbank of de vluchtelingen, natuurlijk niet geholpen. Sterker nog, in de islam zegt God dat we ons niet te veel zorgen moeten maken over het effect van onze zonde op God. God kan ons immers altijd vergeven. Waar we ons echt zorgen over moeten maken, is hoe we met onze medemens omgaan. Want als we niet goed met onze medemens omgaan, helpt Gods vergeving ook niet. We moeten het als mensen dus toch echt onderling goed maken.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:

Theoloog Cecilia González-Andrieu: ‘Geloof zonder solidariteit is als een taartrecept zonder ingrediënten’

De Amerikaanse theoloog Cecilia González-Andrieu verzet zich tegen het christendom van de aanhang van president Donald Trump. “Zij misbruiken de concepten van macht en kwetsbaarheid om mensen te onderdrukken en te marginaliseren.”

In onze samenleving is nog altijd meer solidariteit dan we denken of vrezen

Angst, vreugde en verdriet verbinden ons. Maar er is een betere hechting te bereiken. Die vereist wel respect voor taboes, vindt de katholieke theoloog Rik Torfs. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden