SerieNederlandse filosofie

De eerste denker van de Lage Landen hield de vorst een spiegel voor

null Beeld Gemma Pauwels
Beeld Gemma Pauwels

Wat hebben de Lage Landen aan wijsgeren voortgebracht? Dit is het eerste gesprek van een serie over denkers uit twaalf eeuwen Nederlandse filosofie, over de negende-eeuwse monnik Sedulius Scottus.

Lodewijk Dros

De monnik Sedu­lius Scottus was rond 850 de schrijver van ‘het eerste filosofieboek van de Lage Landen’, zegt Erno Eskens. Hij bracht Griekse deugden naar het hof. En genoot tijdens een lockdown.

‘Scottus’ betekent vreemd genoeg dat hij Ier was, zegt filosoof Eskens. “Hij heette in het Iers Siadhal, Sedulius in het Latijn. In het klooster van Kildare maakte hij zich het Grieks eigen. Dat was bijzonder, want in Europa kon haast niemand dat meer lezen. In de Lage Landen las men überhaupt niet meer. Na het vertrek van de Romeinen was hier de prehistorie teruggekeerd. Daardoor hebben we ook geen teksten meer uit deze tijd. Pas als de Ierse monniken de oversteek maken naar het vasteland, keert het schrift terug in grote delen van Europa.”

Anders dan Ierse missionarissen als Bonifatius kwam Scottus niet naar het vasteland om zieltjes te winnen, maar om er als literator en docent te werken, in een stad waar het leven goed was: Luik. “Daar zat een aardige bisschop, Hartgar. Die benoemde hem tot scholasticus, hoofd van de school. Zo kon Sedulius doceren en boeken schrijven.”

En poëzie schrijven. Tijdens een pestepidemie schreef hij Contra Plagam (Tegen de pest). Hij zit in lockdown, is wanhopig en bidt: Dwing toch niemand om te drinken, / van uw beker vol woede, de wraak die we verdienden. / Red ons, gezegende Heer. / Moge uw serene blik ons zien, / anders gaan we ten onder.

Sedulius blijft wel een keurige monnik

Daarnaast schrijft hij minder vrome gedichten. Eskens: “De epidemie maakt Sedulius opstan­dig en hij schrijft dan ‘Ik eet en drink graag’. Wat moet je anders tijdens een lockdown in de middeleeuwen? Binge­watchen kon niet. Zijn genoegens ontleent hij aan het rijke Roomse leven. Daarover vertelt hij in Het lam Tityrus. Gelijk op de eerste pagina bekent hij dol te zijn op lamsvlees. En ja, daar horen bier en wijn bij. Maar hij blijft natuurlijk wel een keurige monnik. Daarom stelt hij zichzelf de vraag of hij zich schuldig maakt aan onmatig­heid en gulzigheid. Dat waren ernstige zelfbeschuldigingen, daarvoor kon je in de hel komen. Maar Sedulius heeft de argumenten voor hemelpoortwachter Petrus al klaarliggen. Het lam was een cadeau van bisschop Hartgar en zo’n gift kun je moeilijk weigeren. Bovendien, iedere maaltijd komt van God zelf, dus wie zijn wij om daar nee tegen te zeggen?”

Sedulius, zogezegd de eerste wijsgeer van deze streken, had dus gevoel voor humor. Dat blijkt ook uit een dichterlijke grap die hij maakt als op een dag het bier op is. Sedulius vermoedt dat er nog wel een voorraadje ligt bij de bisschop. Hij richt een klaagzang aan Hartgar en eindigt met deze vrolijke woorden: Ik ben een schrijver (ik biecht het op!), een muzikant, Orpheus Junior. / Ik ben een os in een tredmolen, ik wens je wat je wilt. / Ik ben een soldaat van God, bewapend met wijsheid. / Graag, Muse, vraag de bisschop om een aalmoes.

Maar Sedulius dankt zijn faam aan zijn serieuzere werk: het oudst bekende filosofieboek uit de Lage Landen. Eskens: “Eerdere denkers als Sedulius’ tijd­genoot Eriugena bedreven ook wel filosofie, maar zij deden dat in bijbel­com­mentaren en gebeden. Sedulius maakt zich daar los van, hij laat zich meer in­spireren door de Romeinse filosoof Boëthius dan door de Bijbel. Natuurlijk is hij vroom, maar hij schrijft losjes.”

Eskens prijst de stijl van Sedulius in dat ‘eerste filosofieboek’. “De titel is stijf: Boek over de christelijke heersers en de ­regels van behoorlijk bestuur. Maar net als Boëthius in zijn Troost van de filosofie wisselt hij proza af met gedichten. Je krijgt daardoor het gevoel in een musical te zijn beland.”

Voorwerk voor Van Aquino

De ‘vorstenspiegel’ behelst filosofisch advies, waarschijnlijk aan Lothar II, die een ‘rechtvaardige en vredelievende vorst’ diende te zijn. “De vorst mag gebruik­maken van filosofie, schrijft hij, maar wel binnen de grenzen van de theologie. Dus wel nadenken, maar niet twijfelen aan het geloof. En als dat botst, dan maar even niet nadenken. Sedulius is op dit punt tamelijk radicaal. Zo beschrijft hij de situatie waarin een goede vorst tegen zijn zin – iedere goede vorst is tegen oorlogen – toch in een strijd belandt. De vorst overziet de legers en heeft goede argumenten om te denken dat hij de oorlog gaat verliezen. Maar zelfs dan moet het geloof sterker zijn dan de rede. De vorst mag juist dan niet twijfelen aan God. Als hij maar voldoende in Hem gelooft, zal hij niet verliezen.”

Dat een goede heerser zich volgens Sedulius aan christelijke deugden hoort te houden, is niet verwonderlijk, zegt Eskens, maar een goed geordende deugdenleer zou pas vier eeuwen later worden ontwikkeld door Thomas van Aquino. “Sedulius doet hier alvast wat voorwerk. Hij beschrijft dat een vorst gematigd en vredelievend moet zijn. Verder moet hij ‘de drievoudige regel van de vrede’ in acht nemen: Vrede boven jezelf, in jezelf en om je heen. Dus niet zomaar ruzie maken met God, jezelf of anderen. Ook wijst Sedulius op ‘de acht pijlers’ van het vorsten­dom: ‘oprechtheid in staatszaken, geduld bij alles, vrijgevigheid, charismatisch en vriendelijk speechen, bereidheid om slechteriken stevig te corrigeren, het goede omarmen en verheerlijken, mildheid bij het heffen van belastingen en eerlijk oordelen tussen rijken en armen.”

'Haal je maar niets in je hoofd’

Wat de vorst van de aanbevelingen vond, is onbekend, maar Eskens vermoedt dat hij niet zo gelukkig was met Sedulius’ kritische toon. “Sedulius aarzelde niet om hem, toch een machtig man, fijntjes te wijzen op de grenzen van zijn macht.” In het Oost-Romeinse Rijk deed toen de gedachte opgang dat de keizer ook het geloof moest aansturen. “Daar voelde de paus niets voor, die wilde juist dat men – om de eenheid in het geloof te behouden – alleen naar Rome luisterde. Het was aan schrijvers als Sedulius om dat aan zijn vorst uit te leggen.”

En dat deed hij. “Hij schreef: ‘Wie het roer begeert van het schip van staat en een goed stuurman wil zijn, moet vooral de uitstekende raad van de Heer, die voortvloeien uit de heilige schrift, ter harte nemen’. Daarom had de vorst zich te omringen met goede christelijke raadgevers, naar wie hij deemoedig hoorde te luisteren. Oftewel, haal je maar niets in je hoofd. Wij, vertegenwoordigers van de kerk van Rome, zijn hier de baas.”

Een wijsgerige monnik

Sedulius Scottus was een negende-eeuwse monnik. Hij vluchtte uit Ierland, toen de Noor­mannen daar binnenvielen – hij lijkt het geweld van dichtbij te hebben meegemaakt.

In 852 komt hij aan in Luik, waar hij opvalt door zijn kennis van het Grieks. Hij klimt waarschijnlijk op tot hoofd van de paleisschool van koning Lothar de Tweede. Deze regeert op dat moment over stukken van Duitsland en de Lage Landen.

Sedulius geeft les aan monniken en landsbestuurders in spe. Rond 850 schrijft hij het eerste filosofische geschrift van de Lage Landen, een wijsgerig getinte vorstenspiegel. Daarnaast publiceert hij lichtvoetige gedichten, ook weer in de traditie van heidense auteurs uit de oudheid.

Bij zijn dood laat Sedulius een omvangrijk boek na met vierduizend filosofische citaten uit Griekse en andere bronnen. De verzameling circuleert nog eeuwen, omdat de heidense fragmenten handig zijn, zoals Sedulius al vermoedde, bij het duiden van de christelijke openbaring.

Lees ook:

Veel interessante feitjes over filosofie, nu de samenhang nog

Erno Eskens is niet de eerste die een overzicht presenteert van Nederlandse filosofen. Vorig jaar ging Ronald van Raak - ex-SP-politicus - hem voor, met ‘Denken op de dijken’. Grootse ideeën passen niet bij de polder, schreef Van Raak in zijn boek dat deze krant typeerde als ‘een fijne, lichte introductie in de Nederlandse filosofie voor wie er nog niets vanaf weet’.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden