recensie

De economie is er niet voor de economie, maar voor de mens

Economie gaat over mensen. Beeld Nanne Meulendijks

Waarom werken we zo hard? Op weg naar een economie van de vreugde
Govert Buijs
Uitgeverij Boom; 180 blz. €  17,50
★★★☆☆ 

De schrijver

Vorig jaar publiceerde Govert Buijs (1964) samen met Ad Verbrugge en Jelle van Baardewijk ‘Het goede leven en de vrije markt’, dat onlangs de Socrates Wisselbeker won. Dit nieuwe essay komt voort uit de oratie die Buijs in mei vorig jaar hield ter aanvaarding van de F.J.D. Goldschmeding-leerstoel ‘Economie in relatie tot civil society’. ­Govert Buijs is bijzonder hoog­leraar politieke filosofie en levensbeschouwing aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij studeerde politicologie en filosofie aan de VU en het Institute for Christian Studies in Toronto.

Waartoe is er de economie?

Wat bedoelen we eigenlijk, wanneer we zeggen: Het gaat slecht met de economie? De gemiddelde eerstejaars economiestudent denkt bij het woord economie aan een “vijandige ratrace waarin ik zo veel mogelijk anderen een poot uitdraai en zelf als winnaar uit de bus kom en nooit hoef om te kijken naar de gevolgen van mijn handelen”, schrijft Govert Buijs. Hij geeft toe dat we deze ratrace-definitie nooit in tekstboeken zullen tegengekomen, maar stelt dat hij impliciet niettemin breed wordt gedeeld. Om dat idee te rechtvaardigen wordt vaak een beroep gedaan op Adam Smith’s ‘The Wealth of Nations’. De economie zou draaien op egoïsme en hebzucht. Maar wie dat zegt, staart zich volgens Buijs blind op één enkele uit de context gehaalde passage uit The Wealth of Nations, en slaan ook nog eens Smith’s eerdere werk over ‘morele sentimenten’ over, waarin juist het menselijke vermogen voor sympathie wordt benadrukt.

Beeld -

Het antropologische alternatief

Buijs stelt in plaats van de ratrace-definitie een ‘antropologische’ definitie of telos van economie voor, gegrond in het idee van de mens als ‘homo coöperans’, ofwel als hulpbehoevend, creatief en essentieel coöperatief. Hij neemt daarbij een lange aanvliegroute: de vraag in de titel, beantwoordt hij met een kleine geschiedenis van de hele mensheid aan de hand van een bespreking van grottekeningen, jagers-verzamelaars, Dzjengis Khan en andere imperia, de protestantse Reformatie, en zo’n beetje alles daarna, daarvoor en daartussen (zoals Buijs zelf schrijft: “heroïsch stort ik me dit genre in”).

Reden om dit boek niet te lezen

Buijs heeft het over een ‘menswaardige economie’. Maar wat is ‘menswaardig’? Dat weet Buijs niet voldoende duidelijk te maken. Zelfs als de mens een coöperatief wezen zou zijn, volgt daaruit nog niet direct dat een op coöperatie gebaseerde economie moreel beter zou zijn. Buijs schrijft: “Ieder is op allerlei wijzen verbonden met eerderen en anderen, en daaruit is wel degelijk moreel gezien een verplichting af te leiden”. Maar hoe precies, wordt niet echt duidelijk. Illustratief hiervoor is dat Buijs ­tegen het einde van het boek uit het niets met een lijst deugden en ondeugden komt (hoewel, gezien de nadruk op christelijke traditie doorheen het boek, komt dit ook weer niet helemaal uit de lucht vallen). Maar als lezer vraag je je af: is het willen ‘creëren en beleven’ van een ‘vreugdevolle, feestelijke gezamenlijkheid’ met ‘anderen van alle rangen en standen’ een universele antropologische waarheid, waar we morele verplichtingen uit kunnen afleiden? Er lijken bescheidener antropologische benaderingen van de mens mogelijk die óók onze ­wederzijdse afhankelijkheid benadrukken, die ook het idee van een selfmade man afwijzen, maar die in normatief opzicht misschien ­beter stand zouden houden.

Reden om dit boek wel te lezen

Aan elke conceptie van economie ligt een bepaald mensbeeld ten grondslag dat mede bepaalt wat we onder economie verstaan en waarom economische groei ‘goed’ is. Een antropologische benadering van economie is interessant, omdat het laat zien dat economie helemaal geen neutraal of amoreel concept is. Economische groei is niet goed voor de economie; die groei is goed voor de mens, of zou dat moeten zijn. Je kunt vraagtekens zetten bij de specifieke antropologie die Buijs erop nahoudt, maar die antropologie is in elk geval een stuk rijker dan het karige ‘economie voor de economie’-gedachtengoed. En hoewel Buijs wel een heel ‘Groot Verhaal’ vertelt (zijn eigen woorden), is de centrale boodschap dat economie bedrijven altijd ook ethiek bedrijven is terecht en het lezen waard.

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden