Mannelijkheid

De echte carnivoor is een man

Beeld Meulendijks Nanne

Ons voedselpatroon verandert, maar nog altijd geldt: mannen eten meer vlees dan vrouwen. Waarom is dat eigenlijk? 

Supermarktketen ­Albert Heijn luidde het vorige barbecueseizoen in met een televisiespotje vol lachende mannen. Op de eerste zomeravond tillen ze de barbecue uit de schuur, steken ’m aan en leggen er – biertje in de hand – lappen vlees op.

Ander voorbeeld: acteur Sylvester Stallone spreekt in een tv-spotje van Remia zijn medespeler op de set van een actiefilm bestraffend toe. Tijdens de pauze wil die medespeler net zijn tanden in een groentespiesje zetten als Stallone hem een bord versgerookte spareribs voorzet en zegt: ‘Fight like a man, eat like a man’.

Eat like a man. Bestaat er in ons hoofd een link tussen vlees en man? Ja, schreef de Franse antropoloog Claude Lévi-Strauss al in 1966. Gegrild vlees, waarin de anatomie van het dier nog te herkennen is, belichaamt voor de westerse mens de ultieme mannelijkheid.

De Franse denker Pierre Bourdieu onderzocht later de relatie tussen maatschappelijke ideeën over seksualiteit en gender en ons eetgedrag. Eten is een daad van onderscheiding, stelde hij, we laten ermee zien wie we willen zijn. Wat hem opviel? Rood vlees staat voor kracht, macht en masculiniteit.

Je bent wat je eet

Recent onderzoek bevestigt dat eten sterk verbonden is met het uiten van onze identiteit en dat we vlees eten inderdaad met mannelijkheid associëren, zegt Kees de Graaf, hoogleraar sensoriek en eetgedrag aan Wageningen Universiteit. “Je bent wat je eet. We laten ermee zien bij welke groep we horen. Dat geldt voor sommige producten meer dan voor andere. Of je van aardbeien houdt, zal de mensen om je heen worst wezen. Maar vlees? Dat is wat anders. Dat associëren we in het Westen met kracht en mannelijkheid. Groenten associëren we met vrouwelijkheid.”

Maandag begint De Nationale Week Zonder Vlees, een initiatief van De Hippe Vegetariër. Uit cijfers van het Voedingscentrum blijkt dat Nederlanders structureel veel vlees eten. De richtlijn is 500 gram vlees per week. Mannen eten gemiddeld 900 gram per week en vrouwen 600 gram.

Dat verschil tussen de seksen kan slechts ten dele worden toegeschreven aan een ongelijke energie-inname, zegt Corné van Dooren, expert duurzame voeding bij het Voedingscentrum. Uit hun onderzoek blijkt dat mannen zichzelf meer dan vrouwen zien als echte vleeseters, en dat ze minder dan vrouwen de intentie hebben om in de toekomst hun vleesconsumptie naar beneden te brengen.

Gat tussen mannen en vrouwen

Ongeveer 700.000 mensen in Nederland zijn vegetariër en 100.000 mensen veganist, blijkt uit cijfers van de Nederlandse Vereniging voor Veganisme. Die aantallen stijgen al jaren licht, en laten een gat zien tussen mannen en vrouwen. Het grootste gedeelte van de vegetariërs en veganisten is vrouw en hoogopgeleid. Aan de andere kant zijn de echte carnivoren, die iedere dag vlees eten, vaker man en laagopgeleid.

De overwegingen van mannen om wel of geen vlees te eten zijn uiteraard heel verschillend, net als bij vrouwen, zegt De Graaf. “Maar de claim dat het verschil in vleesconsumptie tussen mannen en vrouwen vooral een biologische grondslag zou hebben, en dat het mannelijke lichaam meer behoefte aan vlees heeft, wordt door de wetenschap al jaren bestreden.”

Volgens De Graaf stamt de, soms ­onbewuste associatie tussen vlees en mannelijkheid uit de periode van de ­jager-verzamelaars, toen de mannen moesten jagen op het hoogst haalbare in de voedselketen, vlees, en de vrouwen ander voedsel verzamelden. “Dat zijn heel primaire associaties die we niet zomaar kunnen wegpoetsen. Ze werken tot op de dag van vandaag door in verhalen, boeken en films.”

Vrouwen en de barbecue

Die link tussen mannelijkheid en het eten van vlees wordt overal om ons heen gecultiveerd en bevestigd door de consumptie-industrie.“Heb je in een tv-spotje ooit een vrouw de barbecue zien aansteken? De commercie speelt slim in op de neiging van de mens zich een identiteit aan te meten door te eten”, zegt De Graaf.

“Die neiging wordt aan beide zijden steeds radicaler. Wakker Dier voert op een expliciete manier actie tegen dierenleed, net zoals de dierenrechtenactivisten die een boerderij bezetten. Dat roept een tegenreactie op onder vleeseters, want hun identiteit wordt bedreigd.”

Dat ziet ook Jens van Tricht. Hij is oprichter van Emancipator, een platform dat zich richt op mannen en emancipatie. In 2018 verscheen van zijn hand het boek ‘Waarom feminisme goed is voor mannen’. De link tussen vlees eten en mannelijkheid is volgens hem alomtegenwoordig en reikt veel verder dan de reclamewereld: hij is gepolitiseerd.

“Feministische en linkse mannen worden door extreem-rechtse groepen tegenwoordig neergezet als soy boys, als watjes. Dat past in een breder plaatje. Uit onderzoek is gebleken dat mannen het niet-mannelijk vinden om klimaatbewust te zijn, en compassie voor dieren zien als iets vrouwelijks. Vlees eten en autorijden zijn twee van de grootste bedreigingen voor het klimaat, en niet toevallig worden die altijd geassocieerd met mannen”, zegt Van Tricht.

Ideeën over mannelijkheid en vrouwelijkheid zijn door de tijd heen aan verandering onderhevig. Waar veertig jaar geleden weinig mannen zich met een kinderwagen in het openbaar vertoonden, kiezen veel mannen nu voor een heel andere invulling van het vaderschap. Wat betekent de maatschappelijke aandacht voor het klimaat, bewust eten en dierenrechten voor onze ideeën over mannelijkheid?

Mannen minderen ook

“Mannen zijn niet allemaal hetzelfde. Er zijn er steeds meer die afscheid namen van vlees, of van wie het wel een onsje minder mag”, zegt Hans Dagevos, consumptiesocioloog aan Wageningen Universiteit. Hoewel hij ziet dat vlees nog volop als mannelijk wordt gecultiveerd, mag wat hem betreft het idee dat mannen zich identificeren met vlees inmiddels wel worden genuanceerd. “Recent onderzoek laat zien dat mannen met moderne opvattingen over mannelijkheid en vaderschap helemaal niet zo sterk hechten aan vlees eten.”

Binnen de wereld van het vegetarisme en veganisme wordt de laatste jaren gewerkt aan een verandering van het feminiene imago van een vleesvrij of volledig plantaardig dieet. Op de cover van gezondheidsmagazine Men’s Health poseerde onlangs de ‘fitste vegan van Nederland’: een afgetrainde crossfitter met een imposant lichaam.

Andere leefstijlmagazines richten zich op de vraag ‘waarom échte mannen geen vlees eten’ en in plaats daarvan juist vegetarisch gaan barbecueën. Het Voedingscentrum lanceerde de campagne ‘Mannen, er is meer dan vlees’, waarin het uitsluitend de mannelijke carnivoor aanspreekt. Als boegbeelden voor zijn campagne koos het Voedingscentrum voor vegetarische mannen met een stoer imago, onder wie een rapper en een kickbokser.

‘Meat is For Pussies’ 

Die beweging is ook internationaal zichtbaar. In Amerika bracht triatleet en punkrocker John Joseph enkele jaren geleden al het boek ‘Meat is For Pussies’ uit, waarin hij veganisme promoot onder het mom van individuele gezondheid, fitheid en seksuele potentie, en dus niet zozeer vanuit bijvoorbeeld zorg voor dieren en milieu.

Mannen met een masculien, sportief voorkomen, zoals Formule-1-coureur Lewis Hamilton en Arnold Schwarzenegger, profileren zich nadrukkelijk als vegetariërs. De boodschap is duidelijk: de keuze voor vegetarisme of veganisme maakt je niet minder mannelijk, integendeel zelfs.

Van Tricht is kritisch over deze ontwikkelingen. “Ik ben doorgaans voorstander van maatschappelijke bewegingen zoals deze, die ervoor zorgen dat we bewuster omgaan met onze planeet. Maar door het imago van veganisme te modificeren zodat het past binnen onze maatschappelijke ideeën over mannelijkheid, wordt het onderliggende probleem niet ter discussie gesteld, maar juist gereproduceerd: dat mannen in onze maatschappij zo nodig ‘een echte man’ moeten zijn. Uit onderzoek blijkt dat veganistische mannen zich als mannelijker profileren dan vegetarische mannen, omdat ze radicaler en dus krachtiger zouden zijn. Dat verbaast me niets.”

Mannen in de kast

Volgens Van Tricht is les één voor mannen dat ze niet vrouwelijk mogen zijn. “Mannen worden op allerlei mogelijke manieren in de kast gehouden. Ze moeten datgene in zichzelf herkennen, onderdrukken en compenseren wat menselijk is, maar in de maatschappij wordt gezien als vrouwelijk: kwaliteiten zoals zorgzaamheid, kwetsbaarheid, en het tonen van je gevoelens en emoties. Mannelijkheid is iets voorwaardelijks, het moet steeds bevochten, gereproduceerd en opnieuw bewezen worden. Voordat je het weet, wordt eraan getwijfeld of je wel een echte man bent.”

En dat eist uiteindelijk zijn tol, want wat je onderdrukt komt er op een andere manier uit, zegt Van Tricht. “Agressief gedrag, verslavingen, depressies en zelfmoord: het komt allemaal meer voor bij mannen.”

Wat zou er volgens hem moeten gebeuren om vleesconsumptie op een manvriendelijke manier naar beneden te brengen? “Daarvoor is een transitie in ons denken nodig. We moeten naar een samenleving toe waarin de dominantie van mannen over vrouwen en dieren niet langer de status quo is.”

Wat is een goede eerste stap? “Het is belangrijk dat we de maatschappelijke focus op ratio, productie en competitie vervangen voor menselijkheid en gevoel. Er mag meer aandacht en waardering komen voor kwaliteiten in mannen die we als vrouwelijk beschouwen, zoals zorgzaamheid en compassie voor de wereld om ons heen.”

Lees ook:

Leven vegetariërs langer?

Mensen die geen vlees eten leven gezonder. Is dat ook een recept om ouder te worden?  Zevendedagsadventisten en oude Deense tweelingen geven een idee wat het antwoord op deze vraag zou kunnen zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden