ColumnWelmoed Vlieger

De duisternis krijgt ons niet in haar macht

Het licht schijnt in de duisternis’, horen we in het evangelie naar Johannes. Het zijn woorden die mij raken nu corona de wereld in haar greep heeft en de besmettingen, en dus ook de angst en onzekerheid bij mensen, weer toenemen. Duisternis wordt vaak als noodlot beleefd, als iets dat hoogstens met uiterste moeite en krachtsinspanning overwonnen kan worden, zoals we dat nu met het virus proberen te doen. Maar wat als het nog vele maanden of zelfs jaren gaat duren voor het ­virus echt onder controle is?

Een recent onderzoek van het Amerikaanse Center of Disease Control toont aan dat het niveau van angst en depressie bij jongvolwassenen tussen de 18 en 24 jaar sinds de coronacrisis met 63 procent is toegenomen. Een schrikbarend hoog getal. Een kwart van hen denkt weleens over zelfmoord, en het gebruik van antidepressiva is hierdoor fiks toegenomen. De onderzoekers raden aan om preventief in te zetten op gezonde voeding, een gezonde levensstijl en psychisch welzijn om de immunologische weerstand te verbeteren en ­virusverspreiding binnen de perken te houden. Prima adviezen natuurlijk, maar zijn ze voldoende?

De natuur laat zich niet volledig beheersen

Het licht schijnt in de duisternis. Dat was niet ooit, ergens, een keer het geval, het gaat hier over de tegenwoordige tijd. Er gaat een soort ­oproep, een uitnodiging van die woorden uit om in dat licht te gaan leven, het duister voorbij. Dat betekent ook: de gedachte loslaten dat we alles kunnen beheersen.

Best vaak hoor ik mensen zeggen dat we het milieu te lang verwaarloosd hebben en dat de natuur nu keihard terugslaat. Ik kan er niet veel mee. Ook hier zit weer de al te menselijke gedachte achter dat we het zelf allemaal in de hand hebben. Corona confronteert ons met een hardnekkig type realisme dat maar blijft geloven in de maakbaarheid van alles, in de idee dat de veiligheid, het geluk en het welzijn van mensen kan worden afgedwongen door wetten, technische vernuftigheden en preventiemaatregelen die de mens uiteindelijk zegevierend uit de geschiedenis ­tevoorschijn doen laten komen.

Natuurlijk moet er alles aan gedaan worden om het virus eronder te krijgen. Maar ik denk dat er tegelijkertijd ruimte nodig is voor het besef dat de natuur, de ­wereld, zich niet volledig laat beheersen – ruimte om stil te staan en adem te halen. “Wat je moet behouden is een scepsis, een vrijheid, het gevoel van de ongrijpbaarheid van alles”, zo verwoordde de schrijver Frans Kellendonk het eens. En in diezelfde geest schreef Dostojewski: “Daardoor is de wereld juist des te mooier, dat zij een geheim is”.

Ongrijpbaar voor wie beheersen wil, maar aanwezig voor wie het ziet en tot zich neemt

Het licht schijnt in de duisternis. Te vaak vergeten we dat we zelf het duister voorbij kunnen komen zodra we die duisternis niet meer als de allesbepalende werkelijkheid zien.

Wat is dan dat licht, waar komt het vandaan? Plato zag het oplichten vanuit de grot en volgde het. Johannes en Dostojewski zagen het in Degene wiens leven op het eerste gezicht eindigde in de diepste ellende. Daar was het, ongrijpbaar voor wie beheersen wil, maar aanwezig voor wie het ziet en tot zich neemt. “En de duisternis heeft het niet in haar macht gekregen”, voegt Johannes eraan toe. Als we ons dan toch ergens aan vasthouden, laat het dan ook dat zijn.

Welmoed Vlieger (1976) studeerde wijsbegeerte en wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing aan de Universiteit van Amsterdam. Lees haar columns hier terug.

Lees ook:

‘Door onze obsessie met controle verliezen we andere waarden uit het oog’

Politici, durf de controle los te laten, zegt filosoof en bestuurskundige Robert van Putten, die vorige week promoveerde op het begrip maakbaarheid. Zijn onderzoek werd plotseling bijzonder relevant in het licht van de coronacrisis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden