Theologisch elftal

De discussies over roofkunst en Michael Jackson bewijzen: het maatschappelijk klimaat is veranderd

Michael Jackson en James Safechuck

Er is iets mis met roofkunst, er zit een luchtje aan Michael Jackson. Dat dat besef nu doordringt, duidt op een verandering van het maatschappelijk klimaat.

Vorige week publiceerde het Nationaal Museum van Wereldculturen een restitutie-leidraad voor teruggave van koloniale roofkunst. Kunstobjecten die in het verleden zijn geroofd uit de koloniën, kunnen teruggeclaimd worden door landen of instanties die menen daar historisch recht op te hebben. Deze week maakte het Rijksmuseum bekend dat het zelf actief in gesprek gaat met onder andere Sri Lanka en Indonesië over een aantal omstreden stukken.

Ondertussen speelde er een heel andere zaak. In de documentaire ‘Leaving Neverland’ werd Michael Jackson opnieuw beticht van seksueel misbruik van jonge kinderen. Het was de aanleiding tot een wereldwijde discussie, waarbij meerdere grote radiostations lieten weten dat ze de muziek van de ‘King of Pop’ voortaan niet meer zouden draaien.

Ogenschijnlijk hebben deze twee zaken niets met elkaar te maken. Maar toch is er een opvallend verband: in beide gevallen gaat het om kunst waaraan al heel lang een luchtje zat. En pas nu beginnen we ons er opeens druk over te maken. Zijn we overgevoelig aan het worden of realiseren we ons eindelijk terecht dat er een morele dimensie aan kunst zit?

Janneke Stegeman, bijbelwetenschapper en publiek theoloog, aarzelt bij de vraag. “Ik vind zeker dat er een morele dimensie aan kunst zit, maar het gaat hier wel om twee heel verschillende aspecten van moraal. In het ene geval gaat het simpelweg om de vraag wie de rechtmatige eigenaar van het object is. In het andere geval gaat het erom of we kunst nog wel kunnen waarderen als we onprettige dingen weten over de kunstenaar.

“Ik kan goed begrijpen als mensen geen zin meer hebben om naar de muziek van Michael Jackson te luisteren. Zelf luisterde ik zijn muziek toch al nauwelijks en nu zou ik zijn muziek niet meer zonder bijgedachten kunnen luisteren. Maar als mensen toch blijven luisteren naar zijn muziek, lijkt me dat niet opeens slecht. Zijn muziek staat niet los van wie hij is, maar hij blijft natuurlijk wel een ongelooflijk begaafde artiest.”

Lody van de Kamp, rabbijn en schrijver, valt haar bij: “Mijn afkeer van sommige kunst heeft meer met sentiment dan met moraal te maken. Wagner is door nazi-Duitsland bewonderd en zijn muziek werd gehanteerd als propaganda-instrument. De gevangenen in Auschwitz werden gedwongen om zijn marsmuziek te spelen. Daar blijf ik persoonlijk ver vanaf. En de kinderboeken van Roald Dahl zijn op basisscholen populair, maar omdat Roald Dahl een fervent antisemiet was, laat ik het mijn kinderen en kleinkinderen niet lezen. Tegelijkertijd wil dat niets zeggen over de kwaliteit van het werk: het kan prachtige kunst zijn die mensen wellicht diep kan raken.

“Al met al is het ook wel erg arbitrair waar we ons druk over maken. Neem nou de Olympische Spelen in 1938 in Berlijn, door Adolf Hitler georganiseerd. Daar zaten we juichend naar te kijken. Niemand zal nu een pleidooi houden om al die sporten te verbieden. En over de bedenkelijke moraal van The Beatles, The Rolling Stones enzovoorts is ook nooit zoveel kabaal gemaakt. Dat vinden we dan toch gewoon kunst.”

Toch ziet Stegeman beide kwesties wel als voorbeeld van een goede maatschappelijke ontwikkeling: “We zijn, denk ik, gevoeliger geworden voor machtsrelaties en de kwalijke kanten daarvan. Dat speelt zowel bij de koloniale roofkunst als bij het misbruik van Michael Jackson. Vroeger waren we trots op onze Gouden Eeuw, maar die houding is, hoewel zeker niet overal, aan het veranderen. En dankzij de #MeToo-beweging is er meer aandacht voor de verhalen van misbruikslachtoffers.”

Van de Kamp: “Ja, slachtofferschap is wel heel sterk aanwezig in onze samenleving. De hele race van #MeToo, waarbij slachtofferschap gekoesterd wordt. Dat is een tendens die ik ook in onze eigen joodse gemeenschap sterk zie. Maar of dat zo’n positieve ontwikkeling is? Op het moment dat je jezelf als slachtoffer ziet, kun je met je vinger naar iedereen gaan wijzen die ook slachtoffers heeft gemaakt.

“Laten we eerlijk zijn: we verzwijgen en ontkennen nog steeds onze koloniale geschiedenis. We doen alsof dat eeuwen terug is, maar de uitbuiting in Indonesië tot aan het moment van de onafhankelijkheid is nog van heel recente datum. En ondertussen is onze regering nog altijd uitermate zuinig in het erkennen van haar verantwoordelijkheid. En al winden we ons op over seksueel misbruik, we negeren de bedenkelijke seksuele moraal die onze kinderen meekrijgen.

“De discussie rondom de roofkunst en die rondom de muziek van Michael Jackson dient dus in beide gevallen dezelfde functie: het kost ons niets, maar leidt wel de aandacht af van ons eigen morele verval. We kunnen met slachtofferschap schermen, maar hoeven niet echt iets in te leveren.”

Stegeman: “Dat risico zie ik ook wel. We verzwijgen en ontkennen inderdaad nog steeds ons koloniale verleden. En het is maar de vraag of de ophef rondom Michael Jackson daadwerkelijk leidt tot meer aandacht voor misbruik van kinderen. Maar die discussie vindt plaats en wat nu gebeurt in musea is een klein teken van verandering. Ik hoop toch dat we gevoeliger worden voor het perspectief van slachtoffers. Of het nu om misbruik gaat of om het koloniale verleden, we hebben meer oog voor het verhaal van de mensen die het onderspit moesten delven. Deze zaken laten zien dat de discussie plaatsvindt en ik zie dat als kleine tekens van verandering. Zo kan onze gevoeligheid voor morele vragen steeds meer reikwijdte krijgen.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:  

Verpletterende Michael Jackson-docu toont de verwoestende werking van seksueel misbruik

‘Leaving Neverland’, de vier uur durende documentaire waarin Michael Jackson wordt beschuldigd van kindermisbruik, maakt een verpletterende indruk. Niet alleen vanwege de beroemde hoofdpersoon, maar ook omdat de film de verwoestende werking van seksueel misbruik toont.

‘Leaving Neverland’ bewijst (on)schuld Michael Jackson niet

Er is veel te doen om de film ‘Leaving Neverland’. Maar die kan niet worden gebruikt om een oordeel te vellen over de schuld of onschuld van Michael Jackson, waarschuwen forensisch psychologen Corine de Ruiter en Henry Otgaar.

Hoe is het eigenlijk met de kinderen van Michael Jackson?

De nieuwe beschuldigingen aan het adres van Michael Jackson in de documentaire ‘Leaving Neverland’ hakken er stevig in. Wat moeten zijn kinderen aan met zulke verhalen over hun vader?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden