Filosofisch Efltal

De coronacrisis laat zien: de wereld kan beter. Gaat ons dat lukken?

Is de coronacrisis een kans om de wereld te verbeteren, vraagt het filosofisch elftal zich af. Of is dat naïef utopisme?

Het wordt steeds duidelijker dat de wereld na het coronavirus niet weer wordt zoals die was. Zoals premier Rutte al zei: we moeten gaan wennen aan de anderhalvemetersamenleving. Geen opbeurende boodschap, zeker niet als je al een maand thuis zit. Maar er klinken voorzichtig ook positieve geluiden: de coronacrisis zou, ondanks alle ellende die zij met zich meebrengt, een kans zijn om de wereld te verbeteren. Wetenschappers bepleiten dat we radicaal groen de draad op kunnen pakken, nu alles stilligt. Ook geeft deze periode de roep om het basisinkomen een duw in de rug en dwingt zij ons na te denken over nieuwe manieren om de economie vorm te geven. Is deze crisis een realistische kans om ons handelen positief te veranderen? Of is er sprake van naïef utopisme? En mag je zo’n tragische gebeurtenis eigenlijk wel positief bekijken?

Filosoof Thijs Lijster, die vandaag zijn debuut maakt in het filosofisch elftal, denkt dat de coronacrisis zeker verandering ten goede kan brengen. “Maar het is een káns, het zal niet vanzelf gaan. Integendeel, ik denk dat de bewegingen eerder de negatieve kant op gaan als we niet oppassen. Crises geven vaak aanleiding om impopulaire maatregelen in hoog tempo door te voeren, laat de Amerikaanse auteur Naomi Klein zien in haar boek ‘The Shock Doctrine’. Denk bijvoorbeeld aan meer surveillance op straat, bezuinigingen in de publieke sector of het inperken van burgerrechten. Dit is nu nodig, luidt dan de boodschap, want de nood is aan de man.

“Klein wijst erop dat we elke nieuwe maatregel zorgvuldig moeten bekijken en moeten nadenken over welke alternatieven er zijn. Zo gaat er nu veel financiële steun naar vliegtuigmaatschappijen. Maar je kunt ook zeggen: dit is juist een goed moment om het basisinkomen in te voeren. Dan wordt er niet gekeken naar hoe we alles zoveel mogelijk in stand kunnen houden, maar naar welke aanpak deze tijd vraagt. Dit positieve scenario is ook realistisch, omdat we in crisistijd sowieso nieuwe maatregelen moeten nemen.”

Het water in Venetië is opgeklaard nu de toeristen weg blijven.Beeld AFP

Nieuw in het elftal: Thijs Lijster

Thijs Lijster (1981) is universitair docent kunst- en cultuurfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij studeerde filosofie in Groningen en New York, en promoveerde op de vraag welke rol kunstkritiek speelt volgens filosofen Walter Benjamin en Theodor Adorno. Hij schreef meerdere boeken, onder andere ‘Kijken, proeven, denken’ (2019), dat momenteel genomineerd is voor de Socratesbeker. In het filosofisch elftal neemt hij de plek in van Paul Teule.

Filosoof en columnist Tinneke Beeckman moet denken aan politiek filosoof Machiavelli. “Hij wees er eeuwen geleden op dat noodzaak een effectief retorisch wapen is. Bijna niemand durft kritiek te geven op maatregelen ten tijde van crisis. Dat kan ernstige gevolgen hebben: als een systeem al onrechtvaardig was, zal het in tijden van crisis alleen nog maar onrechtvaardiger worden. In dat opzicht snap ik Klein. Maar Machiavelli laat ook zien dat nood het beste naar boven haalt in mensen. Als mensen lange tijd in vrede en luxe leven, worden ze zelfgenoegzaam en houden zich bezig met futiliteiten. Noodzaak laat daarentegen zien wat er in het leven werkelijk toe doet. Ook gaan mensen beter samenwerken. Crisis is daarom volgens Machiavelli een geschikt moment om betere wetten en regels op te stellen. Dat is vandaag de dag denk ik nog steeds zo. Om gebruik te maken van dat moment, zegt Machiavelli, is virtu nodig: deugd, voortreffelijkheid, inzicht en daadkracht. Als we denken dat alle macht buiten ons ligt, bijvoorbeeld als we alles in Gods handen leggen of een complottheorie aanhangen, dan doet de noodzaak geen appel op onze eigen verantwoordelijkheid. Maar als we geloven in ons eigen handelen, is een crisis een enorme kans om zaken te verbeteren.”

Lijster: “Het idee dat een crisis nieuwe mogelijkheden biedt, zorgt ook voor kritiek. We mogen de crisis niet politiseren, klinkt het dan. Maar een crisis politiseren we altijd. Als je tijdens corona op de oude voet verder gaat en KLM steunt en de cultuur niet, is dat ook een politieke handeling. De status quo is niet neutraal. Natuurlijk moet de zorg voor zieken op één blijven staan. En het is een voorrecht om over mogelijke veranderingen na te denken, want dat betekent dat je niet ernstig geraakt bent door het virus. Maar dat maakt het niet minder waardevol om af te vragen: om welke politiek vraagt deze tijd?

“Als je kijkt naar de etymologische betekenis van het woord ‘crisis’, zie je dat het afkomstig is van het oud-Griekse werkwoord voor oordelen, beslissen. Ook hangt het samen met het woord ‘kritiek’. Tot de achttiende eeuw werd de term enkel gebruikt in de medische wetenschap: de crisis was het beslissingsmoment in een ziekte, waarop iemand ofwel beter zou worden ofwel zou overlijden. In de moderne tijd zijn deze betekenissen naar de achtergrond verschoven en duidt ‘crisis’ op een objectieve toestand. Maar eigenlijk ligt in het woord zelf al besloten: crisis vraagt om kritiek, het is een beslissend keerpunt.”

Beeckman: “Een crisis doet burgers ook verlangen naar ander leiderschap. Nu merk je dat een verkiezing winnen in rustige tijden om andere kwaliteiten vraagt dan een goed beleid voeren in crisis. Daarnaast leren burgers beter waartoe ze zelf in staat zijn. We blijken in staat om onze levensstijl snel te veranderen en creatief oplossingen te verzinnen voor zaken die we missen. Ook herwaarderen we opeens vuilnismannen, verplegers en supermarktmedewerkers. Kwaliteiten als plichtbewust en solidair zijn werden in onze samenleving minder gewaardeerd dan eigenzinnig en solitair zijn. Nu zien we dat we in tijden van nood veel meer hebben aan mensen die zich ten dienste stellen van anderen dan aan egotrippers. Dat inzicht is alvast een grote verbetering.”

Lees ook:

Democratie in quarantaine: overleeft de rechtsstaat corona?

Komt de democratie in de knel door de coronacrisis? Nu overheden de ene noodmaatregel na de andere nemen om de crisis te beteugelen, is er reden tot zorg. En een beetje optimisme.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden