Filosofisch ElftalCorona-economie

De coronacrisis kost onwaarschijnlijk veel geld. Hoe verdeel je die op een goede manier?

In de horeca werken veel jongeren zonder vast contract. Zij zijn extra kwetsbaar tijdens deze crisis.Beeld ANP

De coronacrisis kost de samenleving onwaarschijnlijk veel geld. Hoe kunnen die kosten op een goede manier worden verdeeld, vraagt het filosofisch elftal zich af.

In de coronacrisis geeft de overheid miljarden uit aan steunmaatregelen. Met noodpakketten worden bedrijven overeind gehouden, sectoren ondersteund, teruggang in inkomsten en salarissen tegemoetgekomen. Maar bij wie komt de rekening daarvan straks te liggen? En is dat terecht?

Ingrid Robeyns, econoom en hoogleraar ethiek aan de Universiteit Utrecht, denkt dat dit een enorm herverdelingsvraagstuk wordt. “Veel mensen praten over welke groepen allemaal steun verdienen, maar ik hoor bijna niemand over waar al dat geld vandaan moet komen. Terwijl je bij steun altijd moet nadenken over het totaalpakket: aan wie geven we het en waar komt het vandaan?

“Er zijn verschillende opties. We kunnen deze extra uitgaven via de belastingen regelen, maar dat betekent dat die verhoogd moeten worden. Gaan we dan meer gewicht leggen op de sterkste, ofwel rijkste, schouders? Dan zijn er serieuze belastinghervormingen nodig, net als na de Tweede Wereldoorlog. Anders krijgen de midden- en onderklasse deze verantwoordelijkheid toegeschoven.

“Een ander idee is meer geld bij laten drukken, zoals de Belgische econoom Paul de Grauwe voorstelt. Dat is eigenlijk verboden in de eurozone, omdat dit inflatie in de hand werkt. Maar het kan een optie zijn, want de inflatie is nu heel laag. In deze uitzonderlijke situatie lijkt het me verstandig om ook dergelijke onorthodoxe ideeën serieus te nemen. Econoom Thomas Piketty laat bovendien in zijn eerste boek zien dat een beleid dat gericht is op het stabiel houden van de muntwaarde vooral degenen met veel geld en goederen beschermt.

“Een andere optie is dat de overheid de staatsschuld laat oplopen, waardoor de rekening bij jongeren en toekomstige generaties komt te liggen: de groepen die nu juist weinig steun krijgen en al aangewezen zijn op kwetsbare contracten. Ik vrees nu voor dat laatste scenario.”

Achteraf toch een stukje koek

“Herverdeling is nodig, maar het is niet de enige of ultieme oplossing voor het probleem van sociale onrechtvaardigheid”, reageert Thijs Lijster, universitair docent kunst- en cultuurfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Marx was er bijvoorbeeld geen groot voorstander van. Want op het moment dat je over herverdeling praat, ben je eigenlijk al te laat: de koek is al oneerlijk verdeeld. Hoe te zorgen dat de mensen met lege handen achteraf toch een stukje koek krijgen, vond Marx eigenlijk de verkeerde vraag. Waar het werkelijk om gaat, is hoe die rijkdom tot stand is gekomen. Zijn antwoord luidde: door arbeiders die zijn uitgebuit. Dat zie je nu ook.

“Deze crisis is een lakmoesproef voor kwetsbaarheden in onze maatschappij. Ze laat zien hoeveel groepen mensen kwetsbaar zijn en nu bijvoorbeeld niet weten of zij volgende maand de huur kunnen betalen. We worden met onze neus op de feiten gedrukt: al die nul-urencontracten en schijnzelfstandigheid zijn wel degelijk problematisch. Er is veel ophef geweest over de uitbuiting van Uber-chauffeurs en Facebook-personeel. Maar als de superrijke eigenaren van die bedrijven geld zouden doneren om een vaccin tegen corona te ontwikkelen, zou dat toch worden gezien als nobele daad. Terwijl ze in een rechtvaardige samenleving überhaupt nooit zo rijk hadden kunnen worden.”

Robeyns: “De coronacrisis gaat hand in hand met een economische crisis. En een economische crisis laat de weeffouten van ons systeem zien. Corona stelt daarmee ons sociale contract op scherp. Mij lijkt het belangrijk om de verhouding tussen bedrijven en burgers eens goed te bekijken. Het beleid dat de overheid nu uitrolt, beschermt bedrijven. Maar hoe kunnen grote bedrijven na drie maanden al op omvallen staan? Omdat ze hun winsten hebben uitgekeerd aan de eigenaren en aandeelhouders. Maar zodra er iets misgaat, houden ze hun hand op bij de overheid.

“De baten zijn dus geprivatiseerd, maar de kosten komen bij de maatschappij te liggen. Als wij nu met z’n allen die bedrijven overeind houden, lijkt het me logisch dat ook de baten vermaatschappelijkt worden.”

Lijster: “Bij sociale rechtvaardigheid gaat het ook om collectief bezit van voorzieningen. Veel publieke voorzieningen zijn in private handen terechtgekomen, zoals je bijvoorbeeld ook ziet bij Uber. Je kunt je afvragen: hoort een taxibedrijf geen publiek bezit te zijn?”

Schuld hangt samen met macht over de toekomst

Robeyns: “Achter het vraagstuk van de herverdeling ligt dus een fundamentelere vraag: wat is het doel van onze economie, hoe willen we die vormgeven? Ik hoop dat deze crisis zorgt dat we daarover in gesprek gaan. Nu richten we ons op zoveel mogelijk vrijheid. Maar we zouden ook kunnen vertrekken vanuit waarden als rechtvaardigheid en duurzaamheid. Dan krijg je een heel ander economisch beleid.”

Lijster: “Een andere fundamentele vraag doet ook ter zake: wat is schuld eigenlijk? Nietzsche schreef dat schuld samenhangt met macht over de toekomst. Je gaat een schuld aan, je belooft dat je die in de toekomst aflost, en daarvoor moet je iets doen. Schuld kan zo werken als een disciplineringsmachine. Wie bijvoorbeeld geld leent om te studeren, kan geneigd zijn om eerder voor bedrijfskunde dan voor filosofie te kiezen, vanuit de gedachte dat je daarmee eerder geld kunt verdienen om die studieschuld af te lossen.

“In het geval van een staatsschuld zie je een soortgelijk mechanisme in werking treden: de schuld legt beslag op toekomstig beleid. Er kan straks gezegd worden: vanwege de hoge staatsschuld kunnen we nu niet investeren in publieke voorzieningen, we moeten juist bezuinigen. Dat zagen we ook bij de vorige crisis in 2008, toen onder andere is bezuinigd op onderwijs en zorg. In deze crisis merken we hoe schrijnend dat is, omdat juist die beroepen nu vitaal blijken te zijn.”

Lees ook:

Grote kans dat deze crisis de kloof tussen arm en rijk juist gaat vergroten

Ongelijkheid heeft de neiging te groeien, in de natuur en in de economie. Een crisis kan die kloof verder vergroten of juist verkleinen. De huidige crisis neigt voorlopig naar het eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden