De beste religie- en filosofieboeken van 2017

Beeld Jorgen Caris

Aan het eind van het jaar maken we de balans op, wat zijn de beste religie- en filosofieboeken van 2017? 

Het was natuurlijk het jaar van Donald Trump, de Twitter-president die voortdurend wantrouwen zaait over de waarheid van beweringen in de pers. En als het gaat over waarheid, voelen filosofen zich meteen aangesproken om hun zegje te doen. Toch kwamen filosofische reacties op het fenomeen nep-nieuws dit jaar nog niet echt los. Alleen de Amerikaans-Duitse Susan Neiman schreef een vlammend pleidooi tegen Trump én tegen het waarheidsrelativisme waar hij volgens haar op aanstuurt.

Trumps onverwachte zege vestigde ook de aandacht op iets anders: weerstand tegen modernisering en globalisering. Kennelijk bestaat er in de VS én in Europa een onderstroom van conservatisme, kennelijk zijn nogal wat mensen bang dat de metamorfose van vertrouwde tradities - in Nederland ging het opnieuw over Zwarte Piet - het nationale of zelfs westerse zelfvertrouwen ondergraaft.

Zulke zorgen kregen deze herfst extra voeding door Oswald Spenglers 'Ondergang van het Avondland'. De Duitse bestseller uit het interbellum werd lang werd beschouwd als té rechts maar is nu alsnog vertaald, wat ook onder filosofen tot hevige discussies leidde. Zijn Spenglers ideeën gevaarlijk? En als ze dat zijn, moet je zo'n boek dan negeren of juist uitgeven?

Over cultuurpessimisme gesproken, dat kwam dit jaar niet alleen van rechts. Ook minder conservatieve denkers maakten zich zorgen, vooral over de nadelige effecten van de digitale revolutie. Niet alleen over het op Twitter en Facebook verspreide nep-nieuws, maar ook over de aantasting van onze privacy én over wat Hans Schnitzler noemt 'de aanval op onze aandacht'. Schnitzler, een filosoof die al eerder 'Het digitale proletariaat' schreef, wist studenten te verleiden tot een weekje digitale onthouding. In zijn nieuwe boek schetst hij de veelomvattende gevolgen. En nieuwkomer Miriam Rasch bestrijdt in haar filosofische essay 'Zwemmen in de oceaan' het idee dat je via algoritmen in kaart kunt brengen wie we zijn. Het was een jaar waarin we beter gingen nadenken over de effecten van de digitale revolutie.

En de grote nieuwe ideeën dan, die ons hele manier van denken omgooien? Die vinden we al een paar jaar bij Bruno Latour, een Franse filosoof die grote invloed heeft op het huidige filosofisch debat. Als postmodernist denkt Latour dat je heel veel perspectieven nodig hebt om een zo consistent mogelijk beeld te krijgen van de wereld: één is niet genoeg. Dat idee leidt tot radicale voorstellen. Waarom zou je dieren geen rechten geven of de zee een stem geven?

Zulke grens- en vooral mens-vervagende filosofie vind je terug bij Eva Meijer, een aanstormend denker die geen harde lijn trekt tussen mens en dier. Maar Latour klinkt ook door bij oudgediende Ton Lemaire: ook hij pleit voor 'nieuwe omgangsvormen' met dieren. De jonge denker Arjen Kleinherenbrink zet dan weer vraagtekens bij de harde grens tussen mens en machine. En dan is daar nog de dit jaar geïnstalleerde Denker des Vaderlands, René ten Bos. Hij voedt zich al jaren met Bruno Latours ideeën, zodat er aan het wankel-stemmende denken van de Franse postmodernist dit jaar amper meer te ontkomen viel.

De favorieten van Hans Dijkhuis

Joost van der Net, Aan de Europese natie

Beeld x

Klement, 184 blz. € 19,99 

Een actueel en inspirerend boek op het grensvlak van filosofie en geschiedenis, met een pleidooi voor een politiek beleid dat niet gericht is op voortdurende economische groei maar op een zinvolle vrijetijdsbesteding. In de geest van de econoom Keynes, en tevens een mooie aanvulling op het recente pleidooi van Kate Raworth voor een 'donuteconomie', een economie die afscheid neemt van de consumptiemaatschappij en het dogma van de voortdurende groei, omdat die de aarde onleefbaar zullen maken.

Philipp Blom, Wat op het spel staat

Beeld rv

De Bezige Bij, 224 blz. € 19,99

Verkleed als Nietzsche's dolle mens vraagt historicus en filosoof Philipp Blom zich af: Waar is de toekomst gebleven? Wie heeft haar vernietigd, in welke uithoek houdt ze zich schuil? De komende decennia staat zo ongeveer onze complete existentie op het spel door robotisering en de menselijke invloed op klimaatverandering. Vluchten we weg in nostalgie, of vinden we tijdig een alternatief voor ons gedateerde en absurde economische model van groei ad infinitum?

Miriam Rasch, Zwemmen in de oceaan

Beeld x

De Bezige Bij, 256 blz. € 19,99

Vanaf het kruispunt van filosofie en literatuur bekritiseert Miriam Rasch het 'menselijk-industrieel' complex van Silicon Valley. Bedrijven als Facebook en Google pretenderen de menselijke geest via algoritmes kaal te kunnen strippen, maar een stabiel, volledig kenbaar zelf bestaat helemaal niet en valt dus ook niet in kaart te brengen - sla er de grote romans maar op na. Technofoob is Rasch niet, ze breekt ook een lans voor de internetsurfer als amateur-fenomenoloog.

Arjen Kleinherenbrink, Alles is een machine

Beeld RV

Boom, 276 blz. € 20,00

Arjen Kleinherenbrink pleit voor weinig minder dan een filosofische revolutie. Nu we op de drempel staan van het tijdperk van zelfdenkende machines, kunnen we de wereld niet langer overzichtelijk opdelen in 'dingen die aansturen' en 'dingen die ondergaan'. Kleinherenbrink borduurt voort op Bruno Latour, maar hij koestert ook een gezond wantrouwen jegens de gezaghebbende Franse denker. Bovendien is Kleinherenbrinks boek vele malen toegankelijker dan Latours breinbrekers.

De favorieten van Merel Kamp

Henk van der Waal, Mystiek voor goddelozen

Beeld x

Querido432 blz. € 19,99

Een gedurfde poging tot een alomvattende visie op de wereld en de menselijke geschiedenis, die zal leiden tot de vorming van een mystiek, kosmisch en post-humaan bewustzijn. Voor wie dit allemaal te zweverig is, staan er in dit boek nog genoeg rake en behartenswaardige analyses over religie, cultuur en maatschappij. De lezer moet wel het eigenzinnige taalgebruik voor lief nemen, want de schrijver gaat uit van het adagium 'zonder nieuwe woorden is er geen nieuw denken'.

Susan Neiman, Verzet en rede in tijden van nepnieuws

Beeld x

Lemniscaat, 79 blz. € 9.95

Eveneens een actueel boek, of misschien eerder een filosofisch pamflet, geschreven uit woede over de verkiezing van Donald Trump tot president. Ook de Amerikaans-Duitse Neiman vestigt haar hoop op Europa, dat zich volgens haar dient te verzetten tegen het in zichzelf gekeerde nationalisme van Trump en zijn aanhangers. Europa moet vasthouden aan de redelijkheid, openheid en tolerantie die de erfenis van de Verlichting vormen.

René ten Bos, Dwalen in het antropoceen

Beeld x

Boom, 192 blz. € 20,00

Denker des Vaderlands René ten Bos schreef een spannend boek over hét begrip van nu: het antropoceen, 'het tijdperk van de catastrofes' of het tijdvlak waarin de mens een geologische kracht werd. De aarde warmt op, biodiversiteit neemt af, de zeespiegel stijgt, waaronder plastic deeltjes deinen. Dat alles door toedoen van ons. Ten Bos neemt je mee op een zoektocht naar betekenissen, om oplossingen is het hem niet te doen. Wie in het antropoceen leeft, moet eerst leren omgaan met complexiteit en desoriëntatie.

Peter Godfrey-Smith, Other Minds; The octopus and the evolution of intelligent life

Beeld x

William Collins, 204 blz. € 15,95

De Australische wetenschapsfilosoof en amateur-duiker Godfrey-Smith duikt in de wereld van de octopus, een van de intelligentste dieren van de zee. De octopus zit fundamenteel anders in elkaar dan de mens - heeft bijvoorbeeld geen centraal zenuwstelsel en leeft maar heel kort - en stamt van een geheel andere evolutionaire tak. Toch vertoont de octopus intelligent, je bent zelfs geneigd te zeggen 'sluw' gedrag. Godfrey-Smith stelt filosofische vragen over de betekenis van intelligentie en bewustzijn op basis van zijn ontmoetingen met deze cefalopoden.

Eva Meijer, De soldaat was een dolfijn 

Beeld x

Cossee, 116 blz. € 15,00

In dit enorm goed geschreven en toegankelijke essay komt filosoof, kunstenaar en romanschrijver Eva Meijer met een zeer dapper voorstel. Laten we niet-menselijke dieren een politieke stem geven. Wetenschappelijk onderzoek toont volgens Meijer aan dat dieren zowel taal, cultuur als een geheel eigen intelligentie en binnenwereld kennen. Een harde grens tussen mens en dier valt in feite niet te trekken en dus wordt het tijd dat we ons anders tot niet-menselijke dieren verhouden. Meijer promoveerde cum laude op dit onderwerp.

De favorieten van Marc van Dijk

Ton Lemaire, Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld

Beeld x

Ambo Anthos, 508 blz. € 34,99

Ton Lemaire is een schatgraver die je telkens weer raakt met de rijkdom van onze geschiedenis in wisselwerking met alle andere levende wezens op deze planeet. In dit boek construeert hij gelaagde portretten van zes diersoorten: wolf, olifant, prieelvogel, bij, paard en hond. Daarnaast pleit hij voor nieuwe omgangsvormen met dieren. Wij zouden ons humanisme en onze compassie moeten uitbreiden naar alle levende soorten. Lemaire noemt dit 'humanimalisme', een ethiek voor het antropoceen, het tijdperk waarin wij leven.

Hans Schnitzler, Kleine filosofie van de digitale onthouding

Beeld rv

De Bezige Bij, 128 blz. € 12,99

Techniekfilosoof Hans Schnitzler doet in dit boekje een eenvoudig onderzoek met zijn eigen studenten als proefkonijnen: wat gebeurt er als ze hun telefoon en andere schermen een week niet aanraken? De gevolgen zijn verstrekkend. Als voor ons allemaal een beetje geldt wat voor jongeren en studenten van nu in hoge mate geldt, dan weten we nog niet half hoe ernstig het probleem is dat Schnitzler omschrijft als de permanente en geraffineerde 'aanval op onze aandacht'.

Peter Singer, Effectief altruïsme

Beeld x

Lemniscaat, 224 blz. € 19,95

De geëngageerde logica van Peter Singer kun je moeilijk naast je neerleggen. Het is bijzonder om te lezen hoe mensen in heel verschillende situaties ervoor kiezen om effectief altruïst te worden, beslist niet alleen de rijken maar ook modale verdieners. Als bonus vinden ze 'vervulling' in hun leven. Weinig andere levende filosofen kunnen zeggen dat hun ideeën de basis vormen voor een beweging die de wereld effectief verbetert. Is er voor een praktisch ethicus iets hogers denkbaar?

Beeld Jorgen Caris

De beste religieboeken van 2017

Het geloof is marginaler geworden. Geloven is anno 2017 zoekend en bescheiden, maar ook met meer ruimte voor mystiek en intimiteit.

Al heel wat jaren zit de kerk in een heilzame identiteitscrisis. Dat laat ook het theologische boekenaanbod zien. Van katholiek tot protestant geldt immers: 'We worden nog altijd kleiner en marginaler. Wat nu?' Als recensent voor Trouw werd ik de afgelopen jaren wel eens dol van wat ik dan maar noemde 'al dat geouwehoer over de rol en de roeping van de kerk' in een postchristelijke samenleving. Je struikelt over de boeken over discipelschap, navolging van Christus en het koninkrijk van God. Maar het is natuurlijk ook gewoon gezond dat de uitgedunde christelijke gemeenschappen weer eens de overgebleven gelederen tellen en zich herbronnen.

In 2016 (ja, ik kom zo nog bij 2017) stak op dit punt Stefan Paas' boek Vreemdelingen en Priesters er bovenuit. Ik was niet de enige die dat vond: het boek beleefde kort geleden zijn zevende druk. Paas' boek ademt een boodschap die precies de toon treft die veel gelovigen vandaag de dag nodig hebben. Een combinatie van radicaliteit en rust. Richt je niet op grote bekeringen, maar wees gewoon een nederig en toegewijd volk van God in deze wereld.

Een andere opvallende aanwezigheid in boekenland in 2017, met een constante stroom publicaties die ook in 2018 nog niet zal ophouden, is de naam van Dietrich Bonhoeffer. Bonhoeffer was een jonge veelbelovende theoloog die als verzetsheld stierf onder het nazi-regime. Ook hij is een figuur van wie de gemarginaliseerde kerk blijkbaar hoopt te leren. In zijn vroegere werk benadrukt hij heel erg het radicale en toegewijde karakter van de christelijke gemeenschap. In zijn indrukwekkende brieven uit de gevangenis laat hij echter een ander, suggestief geluid horen over een nieuw soort christenen dat hij welhaast profetisch ziet opkomen. In een wereld waarin God betekenisloos is geworden dwepen zij niet langer met het woord God en de bijbehorende klassieke metafysica. Intussen leven ze echter wel met God en verspreiden vrede en gerechtigheid. Beide kanten van Bonhoeffer hebben hun charme en in beide kanten van zijn oeuvre zoeken gelovigen terecht inspiratie.

Het jaar 2017 laat zich echter niet makkelijk vatten in zo'n christelijk kerkboekensjabloon. Of wacht, ik zie toch een verbindend lijntje dat natuurlijk al veel langer een trend is in religieland: mystiek. Pauline Weseman sprak lovend over het boek 'Oog in oog' van Kick Bras, over christelijke mystiek. Ook Jean-Jacques Suurmonds boek 'God zijn', dat ik zelf besprak, is een sprankelend voorbeeld van mystiek godsbesef in het alledaagse.

Dat mystieke gaat dan weer hand in hand met het 'Geloven op de tast', het boek van Thomas Halík en Anselm Grün, besproken door Marijke Laurense. En met John Caputo's postchristendom dat 'Hopeloos hoopvol' wil zijn, besproken door Sjoerd Mulder.

Theologie - spreken over God - wordt steeds meer stamelen, maar wel 'met de wegen naar God in het hart', zoals het in psalm 84 staat.

Kort geleden woonde ik een kerkdienst bij in de Sint Baafkathedraal in Gent, het gebouw dat het beroemde altaarstuk 'Het Lam Gods' herbergt. De gelovigen komen daar, heel passend, niet samen in het protserige bovengedeelte van de kerk, vol van misplaatste barok en herinneringen aan de powerplay van het katholicisme. Ze komen samen in de oude crypte onder de kerk. Je voelt je daar in alle opzichten dichter bij de wortels van de kerk. Het is nederiger, eenvoudiger en intiemer.

Tot mijn lichte verbazing trof ik een niet eens zo kleine, levendige, gemêleerde geloofsgemeenschap. Zeker, het geloof is marginaler geworden, het is zoekender en bescheidener. Maar het is ook mystieker en intiemer.

Zoals theoloog Henk de Roest dat in 2011 al noemde: de kerk als 'een huis voor de ziel'. We gaan haar nog hard nodig hebben.

De favorieten van Wolter Huttinga

Erik Borgman, Leven van wat komt

cover leven van wat komt - erik borgman Beeld rv

Een katholiek uitzicht op de samenleving. Meinema. 192 blz. € 16,99

Het is altijd boeiend om te luisteren hoe Erik Borgman pendelt tussen geloof en samenleving. Zoals alles wat uit zijn pen stroomt, vraagt het boek wel wat van de lezer en laat het zich zeker niet in een lekker handig plan van aanpak uittekenen. Gelukkig maar. Dit boek vraagt om een manier van kijken, om wat Borgman onbeschaamd theologisch een ‘contemplatief standpunt’ noemt, dat oog heeft voor hoop, geloof en liefde in de werkelijkheid.

Gijsbert van den Brink, En de aarde bracht voort

Christelijk geloof en evolutie Boekencentrum. 364 blz. € 22,99

cover omslag En de aarde bracht voort voorplat Gijbert van den Brink Beeld RV

Op dit boek zat ik al een tijdje te wachten. Het is voor mij een uiting van een ontwikkeling die de orthodox-gereformeerde gezindte rond schepping en evolutie aan het maken is. Hoewel ik zelf niet met alle sofistische oplossingen van dit boek even gelukkig ben, verdient Van den Brink een grote pluim voor de gewetensvolle en zeer verantwoorde wijze waarop hij zijn nek uitsteekt in dit debat.

Rowan Williams, God ontmoeten in Paulus

God ontmoeten in Paulus Beeld Trouw Vormgeving

Berne Media. 96 blz. € 14,90

En dan te bedenken dat je dit boek van Williams slechts een niemendalletje kunt noemen! Ik ken gewoon geen groter en beter theoloog dan Rowan Williams. Wat hij schrijft is altijd wijs, mild, intelligent en betrokken. Je betreedt met Williams het mijnenveld van Paulus’ brieven uit het Nieuwe Testament en je komt er met meer liefde voor en kennis van de christelijke geloofsgrammatica weer uit.

De favorieten van Pauline Weseman

Kick Bras, Oog in oog. Christelijke mystiek in woord en beeld

Beeld gratis

Skandalon 224 blz. € 27,50

Christelijke mystiek heeft soms iets van een cadeautje dat je blijft uitpakken, waarbij je voortdurend pakpapier tegenkomt maar de buit niet vindt. Mystiek-kenner en emeritus predikant Kick Bras helpt de lezer stap voor stap het mystieke geheim uit te pakken. Aan de hand van 55 kunstwerken - van middeleeuwse prenten tot Rothko - en begeleidende teksten worden beelden als het levenslabyrint, de donkere nacht van de ziel en de eenwording met God helder en voelbaar.

Frits de Lange, Heilige onrust. Een pelgrimage naar het hart van religie

Ten Have 76 blz. € 17,99

Zijn essays waarin hoogleraar ethiek De Lange afscheid nam van een persoonlijke God en de hemel riepen heftige gevoelens op, van herkenning tot verlies en verraad. In wezen raakt hij met de allegorie van de pelgrimage treffend de kern van de zoektocht naar het hogere van veel vrijzinnigen, kerkverlaters en seculiere zoekers in een post-religieuze cultuur waarin zekerheden en instituties zijn verdampt. Een ode aan een beter, echter leven, zonder moeten, met de reis als bestemming.

David Dessin, God is een vluchteling. De terugkeer van het christendom in de Lage Landen

Kaft Dessin Beeld Marijke Laurense

Polis 216 blz. € 19,95

De Vlaamse filosoof David Dessin rekent voorgoed af met de achterhaalde ideeën dat religie in Europa op zijn retour is of dat de islam de overhand krijgt. Vergeet de vergrijzing in christelijke kerken, kijk naar de miljoenen-instroom van christelijke migranten en houd rekening met een volledig nieuw christendom. Kleurrijk, levendig, maar ook conservatiever. Dessin dook met verve in de herkomsten van deze nieuwe gelovigen. Must-read voor wie wil weten wat er echt speelt.

De favorieten van Marijke Laurense

Bart Wallet, Christendom en antisemitisme. 2000 jaar confrontatie

kaft Wallet Beeld Marijke Laurense

Boekencentrum 126 blz. € 12,99

Bijzonder helder en confronterend overzicht van de geschiedenis van het antisemitisme en de beschamende rol van de christelijke kerk daarin, zoals bij monde van kerkvader Chrysostomos en reformator Luther. Hoe de Joden als veronderstelde godsmoordenaars het doelwit werden van theologisch gemotiveerde gruwelijkheden. Augustinus’ respect voor de bewaarders van de Heilige Schrift zou nog tot na Auschwitz uitzonderlijk blijven. Hulde ook voor Karel Kindermans’ illustraties. Bijbehorende tentoonstelling is nog tot 6 januari te zien in de sjoel van Elburg.

David Dessin, God is een vluchteling. De terugkeer van het christendom in de Lage Landen

Kaft Dessin Beeld Marijke Laurense

Polis 216 blz. € 19,95

Wie dacht dat Europa onontkoombaar ontkerstent, blijkt er flink naast te zitten. In de migrantenstroom komen ook heel wat christenen deze kant op, op de vlucht voor armoede, oorlog en helse vervolging. Dat wordt wel even wennen voor de liberale Europese theologie, want de propvolle immigrantenkerken zijn veelal sterk gehecht aan de letter van de Bijbelse leefregels. Dessin won met dit boek terecht de prijs voor het beste theologische boek van het afgelopen jaar.

Leendert van der Valk, Voudou. Van New Orleans naar Cotonou op het ritme van de goden

kaft boek Voudou Beeld Marijke Laurense

Atlas Contact 366 blz. € 24,99

De muziekjournalist ontdekt op een zinderende reis naar de Mississippi, het Caribische gebied, West-Afrika en Zaandam de verborgen religieuze lagen van de zwarte muziek. Van gospel tot jazz, van Louis Armstrong tot Fela Kuti, James Brown en Beyoncé. Waar popliefhebbers een leuk swingend ritme horen, horen voodoo-gelovigen een godheid spreken, met wie je via dans en trance in contact kunt komen. Of maar beter mijdt, want er zitten ook duivelse rakkers tussen. Verrassendste ooropener van het jaar.

De favorieten van Sjoerd Mulder

Dr. A. van de Beek, Mijn Vader, uw Vader

Boekencentrum 560 blz. € 37,50

Stevige systematisch-theologische boeken komen in het Nederlandse taalgebied maar zelden meer uit, want ook theologen zijn slachtoffer van de academische trend om vooral korte artikelen te publiceren voor specialistische tijdschriften die niemand leest. Deze dikke pil, de afsluiter van een zesdelig dikke serie, is dan ook ouderwets smullen voor de liefhebbers van dit genre. Zeker omdat het boek vol staat met tegendraadse, boeiende en soms ook tenenkrommende ideeën van een creatieve dogmaticus van eigen bodem.

Erik Borgman, Leven van wat komt

cover leven van wat komt - erik borgman Beeld rv

Meinema 192 blz. € 16,99

Eerst komt een overdonderende stortvloed aan ideeën en voorbeelden. Te overdonderend, en je legt het boek chagrijnig weg. Maar ondertussen ben je toch een beetje anders naar de wereld gaan kijken. Opeens zie je in onze maatschappij momenten van controleverlies, gebrek aan grip op de situatie. En hoe schijnbaar daadkrachtige oplossingen onze onzekerheid moeten maskeren. Borgman leert je in dit boek anders kijken: omarm controleverlies, want het kan het begin zijn van iets nieuws.

Alec Ryrie, Het geloof dat de moderne wereld vormgaf

Hollands Diep 704 blz. € 29,99

Waar sommige theologen het protestantisme al dood hebben verklaard is Alec Ryrie optimistischer. Zijn sappige historische studie laat allereerst zien hoe het veelkleurige protestantisme onze moderne tijd fundamenteel heeft beïnvloed, door iedere status quo steeds weer kritisch te bevragen. En denk maar niet dat die invloed is uitgewerkt: volgens Ryrie staan zowel de Zuid-Amerikaanse pinksterbeweging als het Chinese protestantisme in de startblokken om het aanzien van de wereld opnieuw te veranderen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden