Martijn en Gerda te Roller en Menno Hanse (rechts) in de hal in Veenendaal waar de diensten van Mozaiek0318 plaatsvinden.

Reportage Evangelische gemeenten

De aantrekkingskracht van de kerk van de beleving

Martijn en Gerda te Roller en Menno Hanse (rechts) in de hal in Veenendaal waar de diensten van Mozaiek0318 plaatsvinden. Beeld Maarten Hartman

Overal in het land groeien evangelische gemeenten, ten koste van traditionele kerken. Trouw belicht dit verschijnsel in een tweeluik vanuit Veenendaal. Vandaag: wat betekent deze trek voor traditionele kerken?

Gerda te Roller uit Veenendaal weet nog goed hoe verbaasd ze was, toen ze voor het eerst naar een dienst ging van het succesvolle, evangelische Mozaiek0318. “Dat zo’n kerk bestáát. Dat de kerk ook zó kan zijn, dat is zo gaaf”, zegt ze over die keer dat vrienden haar hadden gevraagd eens bij Mozaiek te kijken. “Het was voor mij wat je wilt vinden in de kerk, het warme welkom, de verdieping, de aanbidding. Het was zo gaaf.”

Ook haar man Martijn was meteen geraakt door de nieuwe, bloeiende gemeente die zeven jaar geleden in Veenendaal werd geplant. “Ik voelde me geliefd”, zegt hij. “God zegt: ‘Ik vind je fantastisch, ik wil er voor je zijn, onafhankelijk van wie je bent en wat je doet’.” Dat sterke gevoel van ‘aanvaard zijn’ had hij in de kerk waar ze vandaan kwamen niet zo krachtig ervaren.

Toch duurde het nog anderhalf jaar voordat Martijn (42) en Gerda (41) daadwerkelijk de overstap maakten van de Julianakerk naar Mozaiek, waar Gerda ook als volwassene is gedoopt. Ze hadden in de Julianakerk, een van de zeven behoudende gereformeerde bondskerken in Veenendaal, een enorm goede tijd gehad. “Er lag een drempel om weg te gaan”, zegt Gerda. “Wij zijn zelf óók teleurgesteld geweest dat mensen naar andere, vaak evangelische gemeenten vertrokken. Je wilt je niet aansluiten in de rij van weglopers.” Maar ze deden het wel: bij Mozaiek was, zegt Gerda, ‘een verlangen losgemaakt dat niet meer te stoppen was’.

Menno Hanse (29) zag hen gaan, zoals hij ook zijn beste vrienden heeft zien vertrekken uit de Julianakerk. “Ik ben negen jaar lid van de jeugdvereniging geweest en ik kan de jongeren die gebleven zijn op één hand tellen”, zei hij in een toespraak voor de algemene kerkenraad van de zeven bondsgemeenten. En hij zei erbij: “U kent allemaal dat soort verhalen van mensen die zijn vertrokken naar een evangelische gemeente”. Want zo is het, deze beweging doet zich voor in het hele land.

In Veenendaal hebben heel wat behoudende, maar ook andere kerken honderden jonge en actieve mensen verloren aan Mozaiek. In de laatste acht jaar zijn de bondsgemeentes geslonken van zo’n 12.500 naar ruim 10.000 leden. De reden van uitschrijving wordt niet altijd geregistreerd, er is vergrijzing en ontkerkelijking, maar de trek naar Mozaiek is net zo goed onmiskenbaar.

Verlangens en knelpunten

Hanse doet de theologie-opleiding aan de Christelijke Hogeschool in Ede. In opdracht van de algemene kerkenraad van de bondskerken in Veenendaal deed hij voor zijn afstudeerscriptie onderzoek naar de ‘verlangens en knelpunten van hen die de kerk verlaten’. Hij stelt op basis van gesprekken met overstappers vast dat zij ‘evangelicaliseren’. Hij omschrijft dat als: ze verlangen naar een intense relatie met God, ze willen anderen het geloof brengen, ze snakken naar onderlinge gemeenschap. En ze willen een gemeente die de moderne tijd aanvoelt, die snapt dat beleving bovenaan het wensenlijstje staat, en dat dat dus ook het hart van de kerk moet zijn. In Mozaiek vinden ze dat wel, in hun eigen kerk niet.

Net zo goed als secularisering is die evangelicalisering volgens Hanse een grote bedreiging voor de behoudende kerken. “Ik verwacht dat ze er grotendeels aan kapot gaan”, zegt hij. “De kerk is niet meer in staat kerk te zijn voor mijn generatie.” Dat komt in zijn visie doordat in de kerkenraden van orthodoxe kerken mannen zitten die geen voeling hebben met de moderne tijd. Ook wijzen ze evangelicale invloeden af. In dat laatste staan ze trouwens niet alleen: ook minder traditionele kerken moeten vaak weinig hebben van het blije ‘Jezus-geloof’ van de evangelische stroming.

Het onderzoek van Hanse ligt nu bij de zeven wijkgemeenten. In januari trekt de algemene kerkenraad conclusies. Voorzitter Peter Oudshoorn (64) vindt het heel belangrijk dat de kerken zich bezinnen. Hij maakte van dichtbij de trend mee. Oudshoorn is ouderling in de Westerkerk, de kerk waarover Trouw afgelopen zaterdag in het eerste deel van dit tweeluik berichtte. Oudshoorns 32-jarige dochter Jaël heeft zich met haar man en twee kinderen aangesloten bij Mozaiek.

Jaël Verheij-Oudshoorn deed zendingswerk met gelovigen uit allerlei landen. Haar man, oorspronkelijk evangelisch, en zij voelden zich daarna niet meer thuis in de kerk van haar ouders en ook niet in andere gevestigde kerken. “Het tempo en de manier waarop er gesproken wordt zijn er anders”, zegt ze. Ze roemt de muziek in Mozaiek, ze is zelf lid van het aanbiddingsteam. Het valt haar ook op dat het talent van de gemeenteleden optimaal wordt benut, ze leven zich uit bij het video’s maken, fotograferen, muziek maken. “Ze kunnen zich ontwikkelen en het niveau ligt hoog, dat vinden we erg belangrijk.”

Filialen van Gods koninkrijk

Jaël Verheij praat liever positief over Mozaiek dan negatief over de Westerkerk. Ook Mozaiekers Martijn en Gerda te Roller zijn huiverig zich af te zetten tegen de traditionele kerken. ‘Ontmoeting komt voor standpunt, vraag komt voor conclusie, eerst begrijpen en dan begrepen worden’, leren ze in Mozaiek, en dat vertaalt zich zo: “We moeten als christenen waken voor negativiteit van de ene over de andere kerk”, zegt Jaël Verheij. “Ga niet verwachten dat de traditionele kerk een andere of hippe kerk wordt”, zegt Gerda te Roller. “Wíj zijn veranderd. Dan is het beter om te gaan.”

Geloven, dat kan volgens hen op verschillende manieren, de een doet het in Mozaiek, de ander in de Westerkerk, het een is niet beter dan het ander, het is maar net wat past. “We zijn allemaal filialen van Gods koninkrijk”, vindt Kees Kraayenoord, stichter van Mozaiek. “Het is niet onze intentie om per se een kerk te willen stichten. Maar als je in zeven jaar tijd van 40 naar 4000 mensen groeit, dan zegt dat wel wat. Het verlangen is er, we ervaren het planten van kerken als een roeping.” In Nijkerk is er al een bloeiende Mozaiek-gemeente, er zijn plannen voor een kerk in Apeldoorn.

De kerken leggen zich daar niet zomaar bij neer, getuige de studie die ze in Veenendaal lieten doen. Ze zien op zichzelf liever dat mensen naar een andere kerk gaan dan dat ze de kerk helemaal verlaten, maar ze kijken ze ook naar zichzelf: wat kan anders, beter? “Het is het belangrijkste dat ze bij Jezus blijven, maar het is mooi om ze in de eigen gemeente te houden, we willen ze niet missen”, zegt Wijgert Teeuwissen, predikant van de Westerkerk.

Preken in gewone taal

Om gelovigen te behouden, vindt hij het heel belangrijk in gewone taal te spreken en te preken. Peter Oudshoorn van de algemene kerkenraad denkt bij verbeteringen ook aan de bereidheid om te veranderen. Die zien jongeren volgens hem te weinig. Kindernevendienst, een piano, in zijn Westerkerk duurde het allemaal járen. Oudshoorn wijst ook op de meest orthodoxe gemeentes waar vrijwel alleen psalmen worden gezongen in oude berijming. Dat zijn, weet hij, dingen waar jongeren niet warm van worden. “Jongeren hebben weinig geduld en ze stoten vaak hun neus. Dan is er Mozaiek, daar zijn nog geen vaste patronen waar ze tegenaan lopen. Dat trekt.”

Het onderzoek in Veenendaal heeft inmiddels ook het regionale kerkverband van de PKN bereikt, de classis. Want de trek naar de evangelische kerken speelt niet alleen in Veenendaal en ook niet alleen in de Biblebelt, zegt classispredikant Trinette Verhoeven, die benadrukt dat die beweging ook niet alleen op de rechterflank zit, maar eveneens in het midden van de kerk.

De classis Utrecht heeft zich er twee keer over gebogen, bij de eerste vergadering waren achttien van de 180 predikanten uit dit gebied. “We hebben besproken hoe we tegemoet kunnen komen aan de wensen zonder voorbij te gaan aan waar we zelf voor staan”, zegt Verhoeven. “Het heeft twee kanten: We moeten openstaan, maar we staan ook in een bepaalde lijn. We kunnen niet anders dan authentiek zijn, alleen dan ben je geloofwaardig.”

Die traditie biedt de 21-jarige Iris van Ekris meer dan het moderne Mozaiek, zegt ze na afloop van de dienst in de behoudende Westerkerk waarin ze is grootgebracht. De biologiestudent heeft veel vrienden bij Mozaiek en ze is er zelf ook een tijdje geweest. Het trok haar aan, ook praktisch: de Westerkerk begint om half tien, in Mozaiek zijn er ook diensten om 11.00 en om 13.00 – wel zo prettig als het zaterdagavond laat is geworden.

Toch heeft Iris nu een bewuste keus gemaakt voor de Westerkerk. “In Mozaiek is muziek belangrijker, maar hier ervaar ik meer diepgang, in de lezingen uit de Bijbel en in de preek. En doordat we hier dieper gaan, is de band met anderen hechter.” In Mozaiek zal ze nog weleens komen – haar vader verheugt zich nu al op de kerstzang daar met 1400 mensen.

Maar Iris zit in de Westerkerk op belijdeniscatechisatie, ze bereidt zich voor op het lidmaatschap van deze gemeente. Dat een van de ouders die haar kind ten doop hield eerst getuigde van haar geloof, vond ze niet voor niks het mooiste moment van de dienst. “Het is heel mooi om zo’n band aan te gaan.”

Lees ook:

Is het christendom in Nederland op zijn retour? Niet bij Mozaiek0318

Overal in Nederland groeien evangelische gemeenten, ten koste van traditionele kerken. Deel 1 van een tweeluik: een bezoek aan de kleiner wordende, behoudende Westerkerk in Veenendaal en het bloeiende evangelische Mozaiek0318.

Een doorbraak voor de evangelische DoorBrekers: ze breiden uit naar Amsterdam

De evangelische DoorBrekers wagen de sprong van de provincie naar Amsterdam.  In deze groeiende kerk geloven ze dat God invloed heeft op alle aspecten van het menselijk bestaan. Ook op een ontstoken hand, zo horen de veelal jonge gelovigen op zondag in Goes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden