Filosofisch elftal Ongezonde aanbiedingen

Cola in de bonus: wie treedt ertegen op?

Supermarkten hebben vaker ongezonde aanbiedingen dan gezonde aanbiedingen. Wie is verantwoordelijk voor onze gezondheid: de overheid, de supermarkten of wijzelf?

Grote kans dat in de reclamefolder van uw supermarkt vaker een fles frisdrank of pak koekjes staat dan een krop sla of netje fruit. 80 procent van de Nederlandse supermarktaanbiedingen valt buiten de schijf van vijf, bleek maandag uit onderzoek van supermarktvergelijker Questionmark. En dat terwijl overgewicht een steeds groter probleem is in Nederland; 50 procent van de volwassenen is te zwaar. De uitkomst van het onderzoek staat haaks op wat supers beloofden in het Nationaal Preventieakkoord, dat zij eind vorig jaar sloten met de regering. De Tweede Kamer gaat volgende week over het akkoord in debat. Wiens verantwoordelijkheid is het dat de consument gezond eet?

Bas Haring, filosoof en bijzonder hoogleraar publiek begrip van de wetenschap aan de Universiteit Leiden: “Dat is zonder twijfel de verantwoordelijkheid van de overheid. Het is logisch dat een consument geneigd is om te profiteren van aanbiedingen en daarom eerder cola koopt als die afgeprijsd is. Het is ook logisch dat een supermarkt geld wil verdienen, en daarom mensen verleidt om producten te kopen die ze lekker vinden. Dit heeft een problematisch gevolg: mensen die geen frisdrank kopen, moeten meebetalen aan de gezondheidskosten van anderen die wel regelmatig frisdrank drinken. Want we weten donders goed dat het nuttigen van veel suiker op de lange termijn kan leiden tot obesitas of diabetes. In de economie heet zo’n probleem een externaliteit: er worden kosten gemaakt door derden, maar zij draaien niet voor die kosten op, omdat die in de toekomst liggen.

Privileges voor bedrijven

“Het probleem van de ongezonde aanbiedingen is daarmee vergelijkbaar met het probleem van de klimaatverandering. Omdat bedrijven als Shell nooit opdraaiden voor hun CO2-uitstoot, zitten wij als samenleving nu met het dilemma van de smeltende Noordpool. Supermarkten nemen geen verantwoordelijkheid voor de gezondheid van consumenten, waardoor de samenleving straks moet betalen voor de kwalijke gevolgen daarvan. Het is bij uitstek een taak van de overheid om in zo’n geval in te grijpen. Bijvoorbeeld door belasting te heffen op ongezonde producten of gezonde keuzes te subsidiëren.”

Fleur Jongepier, docent toegepaste ethiek en onderzoeker aan de Radboud Universiteit: “Het lijkt mij beter om eens wat kritischer naar de verantwoordelijkheid van de supermarkten te kijken. In het preventieakkoord staat dat iedereen zijn steentje moet bijdragen aan de gezondheid van de consument: de overheid, de vrije markt en de burger zelf. Maar het lijkt er niet op dat de vrije markt – in dit geval de supermarkt – dat ook doet. Is het wel zo vanzelfsprekend dat bedrijven enkel gericht zijn op winstmaximalisatie?”

“Filosoof Rutger Claassen heeft een stuk geschreven over de vraag of bedrijven puur private instituties zijn, of ook een publieke rol vervullen. Hij beargumenteert dat er veel voor het laatste te zeggen valt. Zo krijgen bedrijven bepaalde privileges van de overheid die burgers niet krijgen. Als een bedrijf failliet gaat, wordt het privévermogen van investeerders bijvoorbeeld niet aangesproken. Dat soort constructies zijn reden om te denken: misschien hebben bedrijven dan ook verantwoordelijkheden ten opzichte van het algemeen belang. Dergelijke privileges zijn ingevoerd vanuit het idee dat ze goed zijn voor de economie, en daarmee voor de samenleving. Maar als supermarkten burgers verleiden tot een ongezonde levensstijl, brengen bedrijven de samenleving juist schade toe. Niet alleen de overheid, maar ook bedrijven moeten verantwoordelijkheid nemen voor onze gezondheid.”

Liberale tendensen

Haring: “Lastig hierbij is dat we een overheid hebben met liberale tendensen, die veel toevertrouwt aan de markt. De ideologie van dat marktdenken luidt: als je zaken aan de markt overlaat, worden ze beter geregeld dan wanneer de overheid dat doet. In veel zaken is dat ook het geval. Zo is het handig dat ik zelf mijn brood koop bij de bakker. Dan kan ik zelf kiezen of ik goedkoop of duur brood wil, en hoeveel precies. Als een staatsbakkerij brood zou gaan rondbrengen, gaat de kwaliteit waarschijnlijk achteruit en zitten mensen al snel met te veel of te weinig brood. Als ik dagelijks een brood koop, hebben mijn buren daar geen last van. Maar als ik dagelijks cola of taart koop, omdat ik dat lekker vind en het zo vaak afgeprijsd is, hebben ze dat uiteindelijk wel. Mijn gezondheid gaat daarvan achteruit, en zij betalen mee aan de kosten daarvan.”

“Vanuit het marktdenken kan dit probleem niet worden opgelost, ­omdat ervan wordt uitgegaan dat mensen zelf altijd het best weten wat goed voor hen is. Dat is alleen niet zo. Wanneer iemand frisdrank koopt, staat diegene heus niet stil bij alle mogelijke gevolgen daarvan over twintig jaar, om vervolgens desalniettemin een fles cola te kiezen. Hier gaat het marktdenken dus mis. Dan moet de overheid ingrijpen. Dat lijkt me reëler dan onze vrijemarktideologie aan te passen.”

Voorzienbare schade

Jongepier: “Het is prima om de vrije markt de vrije markt te laten, wanneer die naar behoren functioneert. Maar dat gebeurt nu niet, want er wordt burgers schade toegebracht. En deze schade is goed te voorzien. Sterker nog, bedrijven weten maar al te goed dat mensen na een lange werkdag moe en hongerig zijn, en dat ze dan suiker en vet willen. Die kwetsbaarheid van individuen wordt nu uitgebuit. Het is in dat kader moeilijk vol te houden dat enkel overheden of individuen verantwoordelijk zijn. Het is hoog tijd dat we bedrijven aanspreken op hun onvermijdelijke publieke en morele rol.”

Haring: “We moeten inderdaad niet langer pikken dat supermarkten misbruik maken van de consument. Maar ik vertrouw er niet op dat de supermarkten daarmee ophouden als we dat vragen. En de individuele burger kan niet tegen dit systeem opboksen. Daarom moeten we onze gebundelde krachten gebruiken, en voor die gebundelde krachten is een naam: de overheid.”

Lees ook:

Supermarkten hebben vaker ongezonde aanbiedingen dan gezonde

Wel frisdrank, geen fruit: 80 procent van de aanbiedingen valt buiten de schijf van vijf. In het preventieakkoord beloofden supermarkten eind vorig jaar juist meer consumenten te verleiden tot het kopen van gezonde producten. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden