Dierethiek

Carol Adams: ‘Wie feminist is, moet ook veganist zijn’

Beeld Nanne Meulendijks

Hoe verhouden we ons tot dieren en hoe gaan we met hen om? In de vijfdelige serie ‘Denken over dieren’ stellen we de belangrijkste denkers voor die kunnen helpen een antwoord te vinden op die vragen. In de laatste aflevering: de feministische denker Carol J. Adams.

Toen de Amerikaanse denker Carol J. Adams als masterstudent haar ouders eens bezocht, werd er op de deur geklopt. Ze deed open en zag de buurman staan. “Iemand heeft net je pony neergeschoten”, zei hij. Adams rende naar buiten en zag haar pony Jimmy liggen, dood. Een foutje bij een jachtpartij. Zeer verdrietig ging ze die avond aan tafel zitten en zette haar tanden in een hamburger. Opeens stopte ze met eten en dacht: “Ik eet een dode koe. Maar ik zou Jimmy nooit eten. Maakt dat me hypocriet?” Dezelfde avond werd ze vegetariër.

Enkele weken later liep ze richting Harvard University, waar ze vakken over feminisme volgde, toen ze ineens besefte dat feminisme en vegetarisme in haar ogen met elkaar verbonden zijn. Feminist was ze al haar hele leven, zo was ze opgevoed. Maar over de vraag of vlees eten iets te maken heeft met de vrouwenbeweging, daar had ze nog nooit eerder over nagedacht.

Feministen

Nu ze dat wel deed, zag ze ineens allerlei associaties tussen dierethiek en feminisme. Veel negentiende-eeuwse feministen waren ook vegetariër, bijvoorbeeld Frances Willard en Mary Edwards Walker. In sommige romans gaat feministisch ontwaken hand in hand met vegetariër worden, zoals in ‘De eetbare vrouw’ van Margaret Atwood. Toen vrouwen kiesrecht eisten, luidde een van de ironische reacties: “Wat is dan de volgende stap, koeien onderwijzen?” En zowel bij de vrouwenbeweging als bij de dierenbeweging klinkt kritiek op een dominante groep, die de onderdrukking van een andere groep rechtvaardigt.

Later heeft Adams over dit moment van inzicht gezegd: “Ik herinner me dat ik het gevoel had bijna te zweven, terwijl de vele dimensies van deze verbinding door me heen stroomden.”

Vijftien jaar later publiceerde ze een boek waarin ze deze verbinding uiteenzet: ‘The Sexual Politics of Meat’ (1990). Het is nog steeds haar bekendste publicatie, al heeft ze inmiddels een hele trits boeken geschreven. Ze heeft ook veel andere (eco)feministische denkers beïnvloed, zoals Lori Gruen, Josephine Donovan, Clare Palmer en Greta Gaard.

Onderdrukking

Wie feminist is, moet veganist zijn, stelt Adams, en vice versa. Beide stromingen gaan volgens haar namelijk om hetzelfde: gelijkwaardigheid. “Adams vindt dat je niet tegen de onderdrukking van vrouwen kunt zijn, en de onderdrukking van dieren links kunt laten liggen”, zegt Bernice Bovenkerk, dierethica en hoofddocent filosofie aan Universiteit Wageningen. “Dan kijk je niet goed naar de context: er is sprake van overlappende stigmatiseringen, hetzelfde achterliggende systeem, en daarmee eenzelfde soort onderdrukking.”

Net als dieren worden vrouwen vaak geobjectiveerd, stelt Adams. “Ze worden dan voornamelijk gezien als lichaam, niet als denkend persoon”, zegt filosoof Eva Meijer, postdoctoraal onderzoeker aan de Universiteit Wageningen. “In dat proces verdwijnt het individu als het ware, en blijft alleen het lichaam over.”

Adams noemt dat verschijnsel de absent referent, de afwezige referent. Het is een belangrijke term in haar werk. Bij het eten van dieren – volgens Adams hét bewijs van hun onderdrukking – zie je dit verschijnsel steeds terugkomen. Bovenkerk: “Vlees eten kan alleen omdat het dier is doodgemaakt, er is letterlijk niemand meer over. Het dode dier wordt vervolgens in stukken gesneden tot het fysiek niet meer herkenbaar is. Elk stukje refereert nog wel aan het dier, maar het dier zelf is afwezig.”

Perfecte lapjes

In de supermarkt liggen perfect schone lapjes vlees, kipnuggets, worstjes. “We verdoezelen als het ware dat het van een dier afkomstig is. Sommige mensen willen zelfs geen vlees eten met een botje erin, maar worden geen vegetariër.”

Deze twee punten zie je ook terugkomen in de taal. Meijer: “Zo hebben we het niet over een dood dier, maar over vlees.” De onderdrukking van dieren wordt volgens Adams een metafoor voor die van vrouwen. “Zo kan een vrouw een ‘lekker stuk’ worden genoemd – van ‘een lekker stuk vlees’. Vrouwen worden ook vaak ‘chicks’ genoemd, het Engelse woord voor kuikens of vogeltjes,”  zegt Meijer. Daarnaast wordt vlees vaak geseksualiseerd, schrijft Adams. Bovenkerk: “Bijvoorbeeld door een afbeelding van een varken in kort jurkje bij een slagerij, of een kip in een sexy houding in een kipreclame.”

Nieuwe dierenrechten of samenlevingsmodellen stelt Adams niet voor, in tegenstelling tot veel andere dierethici. Meijer: “Ze is sterk voorstander van meer dierenrechten, maar gaat daar niet specifiek op in. Haar werk is eerder een kritisch project. Ze wil de processen die leiden tot uitbuiting van dieren tonen, zodat ze kunnen stoppen.”

Zo is er het idee dat ‘echte mannen’ vlees eten. Adams ziet een directe relatie tussen het patriarchaat en een liefde voor vlees. “Vroeger had je het idee: de man snijdt het vlees, en hij krijgt het mooiste stuk”, zegt Bovenkerk. “Nu worden vegetarische kookboeken vaak gezien als iets voor vrouwen. Een kookboek voor mannen moet over barbecueën of hamburgers gaan.” Cijfers tonen keer op keer: vrouwen zijn vaker vegetariër of veganist dan mannen.

Haatberichten

“Het is nu cultureel bepaald dat we mannen belachelijk maken als ze veganisme omarmen”, heeft Adams eens in een interview gezegd. “Als een man een stuk tofoe eet, wordt al snel aan zijn geaardheid getwijfeld.” De koppeling van vlees aan mannelijkheid, daar moeten we volgens haar snel vanaf, in de strijd voor rechtvaardigheid, en voor het klimaat. “Het is allang bewezen dat mensen volkomen gezond en gelukkig kunnen zijn zonder dat ze vlees of andere dierlijke producten eten”, voegt ze daaraan toe.

Iedereen moet veganist worden, zegt Adams. Maar dat zegt ze niet met een belerend vingertje. Met geduld en zachte hand probeert ze al dertig jaar overeenkomsten tussen de ongelijkheid tussen man-vrouw en mens-dier aan te kaarten. Ze schrijft ook veel over compassie, en gaat met iedereen het gesprek aan.

Seksueel misbruik

Toch krijgt Adams veel haatberichten over zich heen. Van de anti-feministische lobby, maar soms ook van feministen. Bijvoorbeeld vanwege haar stelling: “als je tegen de verkrachtingscultuur bent, moet je ook veganist zijn, want ook bij dieren is sprake van seksueel misbruik.”

Meijer: “Dan wijst ze erop dat een koe telkens negen maanden zwanger is en na de geboorte van haar kind gescheiden wordt. Dat ze elk jaar opnieuw geïnsemineerd wordt, opdat ze melk blijft geven, die ze niet aan haar kind mag geven. Na vijf jaar wordt een koe geslacht; dan geeft ze minder melk en is het niet meer rendabel om haar in leven te houden.” Eieren en melk zijn in Adams termen het product van ‘slavernij van vrouwelijke dieren’. Stevige woorden, die ook stevige reacties oproepen.

Volgens Adams moeten dit soort vergelijkingen wel degelijk gemaakt worden. Ze blijft benadrukken dat het om het grotere plaatje gaat. “Vlees weigeren gaat niet om het weigeren van een product”, zegt ze, “het gaat om het weigeren van alles wat dat stuk vlees vertegenwoordigt.”

Carol J Adams

Carol J. Adams

Leeftijd: 68
Omschrijft zichzelf als: auteur, activist, feministische veganist en veganistische feminist
Opgegroeid in: Forestville, een klein Amerikaans dorpje

Opleiding: 

Master Divinity aan Yale University, een opleiding die zich richt op verschillende aspecten van het christendom

Hobby: 

Veganistisch koken

Religie: 

christendom, actief bij de First Presbyterian Church of Dallas

Andere publicaties:

 o.a. ‘The Pornography of Meat’ (2003), ‘God Listens When You Are Sad: Prayers When Your Animal Friend is Sick or Dies’ (2004), het kookboek ‘Protest Kitchen’ (2018)

Onderwerpen: 

houdt zich naast feminisme en dierethiek ook bezig met racisme en dakloosheid

Hulpverlening: 

richtte in de jaren 70 een hulplijn op voor vrouwen die mishandeld worden in de staat New York, samen met haar man

Huisdieren:

 twee geadopteerde honden, Holly en Inky

Lees ook: Hoe moeten we denken over dieren?

In deze reeks artikelen maakt u kennis met belangrijke denkers over dierethiek uiteengezet. In de eerste aflevering stonden Peter Singer en Tom Regan centraal. In de tweede Sue Donaldson en Will Kymlicka. Daarna was het de beurt aan de Britse conservatief Roger Scruton. En vervolgens aan de dierethiek van de  boeddhistische monnik Matthieu Ricard.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden