Boekrecensie

Boeddhisme kan ons van toekomstbestendige software voorzien

Thaise boeddhistische monniken tijdens een ceremonie in de Wat Phra Dhammakaya tempel vlakbij Bangkok. Beeld EPA

Robert Wright - Waarom boeddhisme werkt
Prometheus 348 blz.
★★★★☆

De schrijver

Robert Wright is een Amerikaans journalist en wetenschapper die een aantal bekroonde populair-wetenschappelijke boeken schreef over uiteenlopende onderwerpen. Zijn expertise ligt vooral op het gebied van de zogenaamde evolutionaire psychologie, de tak van wetenschap die de menselijke psyche interpreteert vanuit zijn pre- of vroegmenselijke voorstadia.

Thematiek

In dit boek combineert Wright zijn kennis van evolutionaire psychologie met zijn inwijding in de meditatiepraktijk van het boeddhisme. Voor Wright is boeddhisme niet zozeer een religie, maar eerder een van bovennatuurlijke trekken ontdane ervaringspsychologie en aanverwante filosofie. Hij geeft direct toe dat hij daarmee een westerse, seculiere variant van het boeddhisme op het oog heeft.

Beeld rv

Probleem

We zitten volgens Wright als mensen met een heel aantal leidende gedachten, voorstellingen en gevoelens waarmee de natuurlijke selectie ons 'toebedeeld' heeft en die voor onze voorouders in eerdere evolutionaire stadia hun nut hebben gehad. Voor ons, in de moderne levenssituatie, zijn ze veelal contraproductief geworden. Denk aan allerlei vormen van ergernis, haat, gulzigheid, melancholie, pleasend gedrag, een verwrongen zelfbeeld, enzovoort. Wrights voorbeelden lopen van het verlangen om een donut te eten via ergernis over een snurker tot staten die elkaar tot vijand verklaren.

Oplossing

Meditatie leerde Wright om meer afstand van dergelijke gevoelens te nemen, ze rustig te bestuderen en onder ogen te zien. Vervolgens filosofeert hij in boeddhistische stijl verder: misschien zijn al mijn 'intuïtieve' gevoelens wel niet 'ik'. En misschien zijn mijn diep gekoesterde voorstellingen over mensen en dingen wel niet 'de essentie' van die dingen. 

Boeddhistische concepten als leegte, vormloosheid en niet-zelf komen in deze uiteenzetting aan bod. Wright wijst op de overeenkomst tussen boeddhisme en een hedendaagse 'modulaire' opvatting van het menselijke brein: in die experimenteel onderbouwde opvatting bestaat ons 'ik' of ons 'zelf' uit verschillende lagen (modules) die verschillende dingen 'willen'. De evolutionaire psychologie én de Boeddha prikken dus de ballon door dat wij moderne mensen 'samenhangende, consistente actoren' zijn. Boodschap in een notendop: laat je niet zomaar meesleuren door al die oude driften en stel je er, met behulp van meditatie, meer beschouwend tegenover. Persoonlijk geluk, wereldvrede en de toekomst van onze planeet konden er wel eens van afhangen.

Mooiste kopjes

Wrights taal is prettig nuchter en bevat veel zelfrelativerende humor. Hij kan meesterlijk goed een betoog opzetten. Ik kan echter geen pareltjes van zinnen noteren. Wat wel smakelijk is gedaan, zijn kopjes en hoofdstuktitels die erom smeken gelezen te worden: 'Welke brandstof drijft gedachten aan?', 'Haat als verslaving', 'Hoe gedachten zichzelf denken', 'Een wereld zonder onkruid', 'Mijn korte flirt met liefde voor een vijand'.

Reden om dit boek niet te lezen

Wright is geen vriend van de poëzie, van de vertelling of de verbeelding. Dat geeft het boek een streng en prozaïsch karakter. Hier spreekt een man van wetenschap, die boeddhisme puur als werkende techniek beschrijft. Een terugkerende ergernis was het reductionistische mensbeeld dat Wright hanteert. We zijn volgens de auteur niets anders dan 'voertuigen' of 'machines' die genen verspreiden, met door de natuurlijke selectie 'ingeprogrammeerde informatie'. Boeddhisme kan ons herprogrammeren, zodat homo sapiens toekomstbestendige software gaat hanteren.

Voor iemand die zo intelligent eigen vooronderstellingen en metaforiek onderzoekt, is het blijkbaar te veel gevraagd om deze zelf gehanteerde ICT-beeldspraak rustig te heroverwegen. Het is in regelrechte tegenspraak met Wrights zelfbeleden afwezigheid van een menselijke essentie. Impliciet is die er volgens hem dus wel.

Reden om dit boek wel te lezen

Het is een intelligent en uitdagend betoog dat veel boeiende inzichten bevat. Wright weet het vaak gevat te brengen. Hij laat er geen twijfel over bestaan dat hij wel ongeveer de slechtst denkbare kandidaat is om aan serieuze meditatieretraites mee te doen. Er is verder veel te leren over de modulaire dynamiek van onze hersenen en hoe die geworteld is in onze evolutionaire voorgeschiedenis. 

Ook geeft dit boek nuchtere en weloverwogen beschouwingen over allerlei boeddhistische concepten die snel vaag en onbegrijpelijk kunnen worden. Dat fundamentele idee dat je oordelen, meningen, gedachten en gevoelens niet 'jezelf' zijn. Dat je er niet in op hoeft te gaan. Het is een pad om op allerlei manieren verder te ontdekken en te bewandelen.

Lees meer boekrecensies op trouw.nl/boekrecensies

Lees ook: maakt boeddhisme je leven prettiger?

De bewijzen  die enthousiastelingen daarvoor aandragen, zijn vaak nogal slordig, stelt filosoof Owen Flanagan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden