Theologisch elftalKatholieke universiteit

Bisschoppen verloren rechtszaak over benoemingen op de Radboud Universiteit. ‘Een nederlaag voor beide partijen’

Professoren in toga op het rode tapijt van een zaal van de Katholieke Universiteit Nijmegen, tegenwoordig Radboud Universiteit.Beeld ANP

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit. Dit keer op de bisschoppen die benoemingen op de Radboud Universiteit wilden blokkeren. ‘Inhoudelijk begrijp ik ze, maar het is niet verstandig.’

De Nederlandse bisschoppen verliezen invloed op de katholieke Radboud Universiteit in Nijmegen. Zij blokkeerden diverse kandidaten voor het stichtingsbestuur, omdat die in hun ogen niet katholiek genoeg waren. De stichting stapte naar de rechter en die gaf haar gelijk. Voor de benoeming van bestuursleden is voortaan geen toestemming meer nodig van de kerkelijke leiding. 

Geschil beslecht, maar met dit vonnis blijven nog wel een paar vragen over. Wat is katholiek? Wordt de katholieke identiteit bepaald door mensen die, zoals de bisschoppen willen, praktisch hun geloof belijden en de katholieke leer uitdragen? Of is de identiteit van bijzonder onderwijs gewaarborgd als bij voorbeeld promoties met gebed beginnen en er een studentenkerk is, zoals stichtingsvoorzitter Loek Hermans zegt?

“Als je de geschiedenis en de secularisatie in ogenschouw neemt, vind ik de vraag naar de identiteit heel logisch”, zegt Jos Moons, jezuiet en als onderzoeker verbonden aan Tilburg University en de KU Leuven, beide katholieke onderwijsinstellingen. “Toen men in 1923 begon in Nijmegen, steunde het katholieke volksdeel de oprichting van de universiteit. Nu is de situatie anders, de katholieken hebben nu een marginale positie. Het is onrealistisch om alleen ‘hoogkerkelijke mensen’ als bestuurders aan te willen stellen.”

“Nou, dat is altijd wel de tendens geweest”, reageert Matthias Smalbrugge, hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, van oorsprong een protestantse universiteit. “De bisschoppen vinden het van belang de kenmerken van de katholieke identiteit vast te leggen. Dat is binnen de traditie van het christendom, en zeker binnen de traditie van de katholieke kerk, heel begrijpelijk. Ze konden altijd precies aangeven wat katholiek was, en protestanten wat protestant was. Die tijden zijn voorbij. De bisschoppen brengen het niet handig, maar ze hebben een helder punt. Het begrip katholiek moet een invulling hebben, anders kan de Radboud net zo goed algemeen worden.”

Bij de opening van de medische faculteit van de Katholieke Universiteit Nijmegen in 1951 worden de kruisbeelden ingezegend door mgr. Bernard Alfrink.Beeld Regionaal Archief Nijmegen

Tandeloos

Moons: “Dat was ook mijn eerste gedachte bij deze kwestie. Hermans komt met het gebed bij promoties, maar dat is tandeloos. Je houdt twintig seconden je adem in, met je ogen dicht, en dan is het over.”

Smalbrugge: “Ja, en dat je een studentenkerk hebt, hallo, sorry, dat kan ik niet als ontzettend overtuigend beschouwen. Dat dekt alleen maar de katholieke student, als die al zin heeft om naar de mis te gaan. Dat zegt niks over de dagelijkse gang van zaken. Je moet de identiteit in je haarvaten hebben, of in je beginselverklaring.”

Moons: “Vanuit mijn perspectief zie ik hier juist een kans om praktisch invulling te geven aan de katholieke identiteit. In Leuven krijgen alle studenten, werkelijk alle, een module spiritualiteit. Ik heb voor twintig logopediestudenten gepraat en geschreven over dankbaarheid. Dan zit je daar met jonge studentes te praten over dankbaarheid, in een andere les over kwetsen. Als je dat een beetje goed doet, dan wordt het een soort retraite. Dat is toch fantastisch, dat je jonge mensen iets bijbrengt over dankbaarheid, over vergeving, goh … wat een rijkdom.”

Smalbrugge: “Zo’n verplicht college is hartstikke mooi. Bij ons aan de VU geven filosofen aan alle faculteiten ingangscolleges, waarin de identiteit van de VU om de hoek komt kijken. Bepaalde dingen ervan vinden we heel belangrijk, bij voorbeeld dat studenten die als eerste in hun familie gaan studeren, hier een warm welkom moeten vinden. Dan kun je zeggen dat dit niet exclusief protestant of christelijk is, de Erasmusuniversiteit in Rotterdam heeft ook veel kinderen van de eerste generatie. Maar je moet wel een inhoudelijke reden hebben waarom je deze studenten, die het vaak moeilijker hebben dan anderen, specifiek wilt uitnodigen te studeren.”

Niet exclusief katholiek

Moons: “Dat het niet exclusief christelijk is, dat is toch helemaal niet erg? De Radboud Universiteit gaat uit van waarden als rechtvaardigheid, rentmeesterschap, barmhartigheid. Dat is niet exclusief katholiek, het is óók katholiek. Die waarden zijn gebaseerd op christelijke verhalen over solidariteit en dienstbaarheid. Dat zijn sterke bijbelverhalen, en er is personeel dat zich daarvoor inzet. Stel dat de Universiteit van Amsterdam dat ook zou doen, dan zou je elkaar feliciteren en vragen: welke verhalen vertellen jullie, wat is jullie bron? De UvA gaat misschien te rade bij klassieke filosofen, of bij een radicale feminist, en de katholieke universiteit vindt inspiratie in bijbelverhalen. En je kunt ook wijzen op de sterke figuren die we hebben. Titus Brandsma is een mooi uithangbord.”

Smalbrugge: “Jazeker. Het klopt, meer dan de helft van de studenten is niet meer gelovig en het merendeel van de docenten ook niet. Maar is dat een reden je erfgoed helemaal weg te gooien? Het mooie van het bijzonder onderwijs is dat het een speelveld kan zijn voor de vraag hoe we omgaan met de zo wezenlijke vragen over identiteit, waarover wereldwijd verwarring is. Dat gesprek moet je aangaan, omdat je ergens moet uitkomen als bijzonder onderwijs. Anders kun je het bijzonder onderwijs net zo goed opheffen. Het is voor de maatschappij heel waardevol dat je zo’n plek hebt.”

Moons: “Bij een katholieke universiteit zullen bisschoppen zeggen dat zij daar een speciale rol in hebben. Dat is ook wel zo, de katholieke kerk is een hiërarchische kerk. Maar je kunt ook zeggen dat kerk om dialoog vraagt. In Nijmegen is geen sprake van dialoog, men is in een patstelling terechtgekomen waar de rechter aan te pas moest komen. Ik zou de bisschoppen wel willen oproepen naast de leerstellige functie, ook de dialoog serieus te nemen.”

Smalbrugge: “Ja, het is een nederlaag voor beide partijen. Als een bepaalde manier van invloed niet meer werkt, zoek dan een ander platform om van gedachten te wisselen over wat katholiek is. Inhoudelijk begrijp ik ze, maar het is niet verstandig om het op deze manier te doen. Ga in vredesnaam een gesprek aan, want die invloed wil je wel behouden, als het niet linksom kan, dan rechtsom.”

Lees ook:

Bisschoppen verliezen invloed aan de Radboud Universiteit

De Nederlandse bisschoppenconferentie wees leden van de raad van toezicht van de Nijmeegse universiteit af omdat ze ‘niet katholiek genoeg’ waren. Maar de Ondernemingskamer heeft de bisschoppen buitenspel gezet.

Godsdienstleraar Frank (64): Het katholiek onderwijs heeft goud in handen

Anders dan in zijn jeugd hebben katholieke scholen nu leerlingen van alle gezindten. Toch vindt de net gepensioneerde godsdienstleraar Frank van der Knaap het waardevol het katholiek onderwijs te behouden

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden