De Bondsdag van de Bond van vrouwenverenigingen van de Gereformeerde Gemeente, foto Reformatorisch Dagblad.

Tentoonstelling Biblebelt

‘Bij ons in de Biblebelt’: dit zijn reformatorische christenen anno nu

De Bondsdag van de Bond van vrouwenverenigingen van de Gereformeerde Gemeente, foto Reformatorisch Dagblad. Beeld Henk Visscher

In Museum Catharijneconvent is vanaf zondag een tentoonstelling te zien over reformatorische christenen. De makers hebben nostalgie gemeden, ze willen een beeld geven van de levenskeuzes die ze nu maken.

De tentoonstelling ‘Bij ons in de Biblebelt’ ziet er op zondag net iets anders uit dan op andere dagen. Christelijke kunstenaars verenigd in Korf wilden hun werk graag laten zien. Maar niet op zondag. Daarom hangt er die dag een gordijn voor de schilderijen van deze reformatorische schilders en beeldhouwers.

Het is een perfect voorbeeld hoe de orthodox-christelijke wereld in elkaar steekt. De zondagsrust is er heilig, de zondag is er voor de kerk en geestelijke verdieping, niet om te werken, niet om boodschappen te doen of te sporten, niet om een stuk te lezen op de site van het Reformatorisch Dagblad. En ook niet om kunstwerken te bekijken of te laten zien.

Rond het gedeelte met kunst van de Korf-kunstenaars waren twee dagen voor de opening de rails al gemonteerd, de gordijnen moesten nog komen. “We vinden het ongelooflijk fijn dat de kunstenaars wilden meewerken”, zegt Tanja Kootte, conservator protestantisme bij het Museum Catharijneconvent. “Dit was hun voorwaarde en daarvoor hebben we deze oplossing gekozen. Zo kunnen de bezoekers een stukje zondagsrust ervaren.”

De Nationale Synode in de Dordtse Grote Kerk. Beeld ANP

Kootte stelde Bij ons in de Biblebelt samen, een breed overzicht van de reformatorische wereld, met een accent op de levenskeuzes die de circa 300.000 gelovigen maken die tot de reformatorische gezindte worden gerekend.

Vooraf heeft het Catharijne-team een bezoek gebracht aan het Reformatorisch Dagblad, de krant van deze mini-zuil, die ook eigen scholen, vakvereningen, verzorgingshuizen heeft. De museummedewerkers hadden ook een hei-weekend, in Lunteren, middenin de Biblebelt, de gordel die van de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden via de Veluwe naar de kop van Overijssel loopt.

In Lunteren gingen Kootte en collega’s naar de kerk, de Hersteld Hervormde. Ze hadden vooraf geïnformeerd naar de kledingvoorschriften. Nee, een hoedje hoeft niet, was hun verteld. “Maar we waren de enigen zonder”, zegt Kootte, die zelf wel wist dat een broek niet op prijs zou worden gesteld.

Bevindelijke lijn

Naast de Hersteld Hervormde kent reformatorisch Nederland talloze andere kerken. Op de stamboom van protestants Nederland, gemaakt door hoogleraar Fred van Lieburg, is in één oogopslag te zien welke kerk wanneer is gesplitst in een nieuwe richting, met een net iets ander idee over de verhouding tussen God en mens. De bevindelijke lijn loopt van de Protestantse Kerk in Nederland, waar rond de 13 procent bevindelijk is, tot de Oud-Gereformeerde Gemeente in Nederland.

Voor buitenstaanders zijn de verschillen tussen de kerken onnavolgbaar, ook dat was een reden voor het Catharijneconvent in de expositie de nadruk te leggen op de overeenkomsten. Kootte noemt de hoofdpunten: de refo’s, zoals de vroegere ‘zwarte kousen’ zichzelf graag noemen, nemen de Bijbel letterlijk, ze houden vast aan de Dordtse leerregels en man en vrouw hebben hun eigen rol.

Ze trouwen over het algemeen jong, zegt de conservator bij de portretten die Samuel Otte maakte van een aantal jonge stellen. Ze zitten er mooi gekleed bij in hun Rivièra Maison-achtige inrichting, met veel zwart, grijs en wit.

Ze stemmen SGP. Althans, dat deden ze. Ook Forum voor Democratie oefent aantrekkingskracht op hen uit, met zijn nadruk op de christelijke wortels en de tradities van dit land. Maar die beweging kwam net te laat om nog bij de expositie te betrekken, in de vitrine ‘politiek’ ligt er alleen materiaal van de SGP.

Zo'n 1750 bezoekers woonden gisteren in Veenendaal de jaarlijkse bondsdag van de Bond van vrouwenverenigingen van de Gereformeerde Gemeenten bij. Beeld Erdee Media Groep

In de wereld staan

Bij de compilatie van tv-beelden en documentaires met refo’s en ex-refo’s zit ook een opname van de flashmob die de SGP in 2015 organiseerde in de Tweede Kamer. “Die moest er echt in”, zegt Kootte over het gelegenheidskoor dat ‘Amazing Grace’ zong. “Zo manifesteren ze zich ook, ze moeten in de wereld staan en hun kinderen toerusten voor de wereld.”

Door de televisie te weren, hebben ze die wereld lang buiten de deur kunnen houden. Maar internet en de smartphone mochten wel, en daardoor is de toegang tot de buitenwereld aanzienlijk vergemakkelijkt.

Kootte wilde waken voor nostalgie; haar ambitie was een beeld te schetsen van de geschiedenis, maar vooral van keuzes die refo’s nu maken.

Maagdelijk wit is uit den boze

Op aanraden van een kenner liet ze de kleur van de trouwjurk als thema liggen. Die mag in die kringen niet te licht zijn, maagdelijk wit is al helemaal uit den boze, want wie is er geestelijk maagdelijk wit? “Joh, dat is helemaal op zijn retour, dat is niet actueel meer”, hoorde Kootte. Dat blijkt niet het geval; recent spraken leden van het landelijk kerkbestuur van de Gereformeerde Gemeenten in Nederland hun zorg uit dat de bruidskleur al te licht werd. Met een lezing - eentje in een hele reeks deze zomer - probeert het Catharijneconvent dit ‘euvel’ te verhelpen.

Ook Jan Siebelink en Franca Treur staan op het programma, twee auteurs die de kerk van hun jeugd vaarwel hebben gezegd. De samenstellers van de expositie hebben het er vooraf over gehad hoeveel ruimte er moet zijn voor ‘uitstappers’. Zoals ook John Lapré, die wegens zijn homoseksuele relatie problemen kreeg met de kerk.

“We doen het, maar het is niet de hoofdmoot”, zegt Kootte over de uitstappers. “We vinden het het interessants om mensen zelf aan het woord te laten. De keerzijde hoeft er niet dik bovenop te liggen, de museumkaarthouders waarop wij ons richten, snappen zelf ook wel dat er een beklemmende kant zit aan deze wereld.”

‘Bij ons in de Biblebelt’ is te zien vanaf 7 juli tot en met 22 september 2019 in Museum Catharijneconvent in Utrecht.

Mevrouw Blankenstijn-Morée. Beeld Sjaak Verboom

Mevrouw Blankenstijn-Morée uit Dordrecht staat lachend op het affiche van de tentoonstelling en dat is in het oeuvre van de Friese fotograaf Sjaak Verboom heel bijzonder. Liever heeft hij geen lachende mensen, want lachen, dat vindt hij ‘te veel buitenkant’.

Bij het fotograferen van mevrouw Blankenstijn-Morée zes jaar geleden heeft hij dit principe moeten loslaten. Toen de destijds 86-jarige dame haar zaterdagse jurk verruilde voor haar zondagse kleding, veranderde haar blik. “Ze begon helemaal te stralen”, zegt Verboom. “Ik dacht: schei uit met je verhaal dat lachen niet zou mogen. Je ziet bij mevrouw Blankenstijn aan haar lach wat het geloof met haar doet, wat het voor haar betekent.”

“Deze foto laat de warme kant zien van het geloof. Mensen weten zich veilig”, signaleert de fotograaf, die zelf uit een bevindelijk gezin komt en onder andere voor het Reformatorisch Dagblad werkt. Tegelijkertijd ziet hij ‘net als bij andere subculturen’ een meedogenloze kant. Als mensen de waarden en normen van de groep doorbreken, dan dreigt uitsluiting of uitstoting.

Voor deze expositie benaderde Verboom alle mensen die hij in 2013 fotografeerde voor het project Zaterdag/Zondag. Twee jonge vrouwen wilden nu niet meedoen. Ze hoorden niet meer bij de groep, ze waren evangelisch geworden. Voor hun familie zouden de twee het te pijnlijk vinden dat er foto’s zouden hangen uit de tijd waarin ze nog wél in de pas liepen.

Verboom is gefascineerd door subculturen. “Ik vraag me af hoe mensen dat doen, moet je je eigen kleur prijsgeven voor de groepskleur? Is de prijs dat je je moet conformeren, of is er los van het aanpassen nog iets van eigen kleur mogelijk?”

Zijn antwoord is: ja, er zijn grenzen, maar die ruimte blijkt er toch te zijn, ook de Biblebelt is veelkleuriger dan een buitenstaander denkt.

Beeld Sjaak Verboom

Gerdine Roos-Schut uit Gouda, 38, getrouwd, drie kinderen van 9, 7 en 5. Lid van de Oud-Gereformeerde Gemeente in Nederland. “Zwart vind ik mooi, ik ben erin getrouwd, ik heb in mijn huis veel zwart en ik draag het naar de kerk. Het is netjes, het kleedt af. Sommige mensen willen graag zwart omdat wij zondig zijn, maar dat heb ik niet. Het is onderscheidend van de rest van de week, dat vind ik belangrijk.

“De hoed zie ik als accessoire, net als een bril. En het heeft een meerwaarde om het hoofd te bedekken, dat staat in de Bijbel. Een hoed mag best wat kosten, ik heb voor sommige wel 300 euro betaald. Onze jongste is een meisje, die draagt ook een hoedje naar de kerk, ze heeft al een hele doos.

“In mijn doordeweekse stijl wil ik ook laten zien dat we refo zijn. Ja, dat is wel moeilijk bij die spijkerrok, die heeft iedereen. Misschien zit het meer in gevoel, in opvoeding. Vandaag heb ik een gele jurk aan met rozetten, op de knie of net erboven. Lang hoeft niet meer, dat was vroeger. Het verschil tussen ons en de wereld wordt wel kleiner, bij oudere mensen kun je dat beter zien.

“Ik werk sinds de jongste naar school is twaalf uur in de week in een woonzorgcentrum. Dat is ook reformatorisch, daar heb ik niet bewust voor gekozen, daar ben ik ingerold. Maar het is wel fijn om in een instelling te werken met je eigen identiteit. Daar draagt ook iedereen een rok, dat is vanzelfsprekend.

“We willen ons onderscheiden van de rest, dat mag gezien worden. Daarom ben ik wel trots op deze tentoonstelling. Ik schaam me er niet voor, en als mensen vragen hebben, wil ik dat graag uitleggen.”

Correctie: dit stuk is aangepast. In de oorspronkelijke versie stond dat leden van het landelijk kerkbestuur van de Gereformeerde Gemeenten hun zorg uit hadden gesproken dat de bruidskleur al te licht werd. Dat moet zijn: de Gereformeerde Gemeenten in Nederland.

Lees ook:
Refo’s, let op uw zaak!

De orthodox-gereformeerde wereld verandert. Maar naarmate ze meer op de gewone wereld begint te lijken, verliest ze haar meerwaarde, betoogt oud-Kamerlid Jan Schinkelshoek vandaag tijdens de eerste biblebelt-lezing.

Revolutie in refoland: de smartphone ‘is erin geslopen’

Televisie is onder veel reformatorische christenen taboe, maar via de mobiele telefoon komt dat vermaak nu alsnog hun huizen binnen. ‘Dit hebben we gewoon niet zien aankomen.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden