Expositie

Bij de Oranjes gingen Calvijn en Luther al hand in hand

Willem van Oranje, geschilderd door Michiel van Mierevelt (1566-1641). Beeld  Koninklijke Verzamelingen, Den Haag.
Willem van Oranje, geschilderd door Michiel van Mierevelt (1566-1641).Beeld Koninklijke Verzamelingen, Den Haag.

In een tijd waarin protestantse oecumene geen gemeengoed was, gingen bij de Oranjes Calvijn en Luther al hand in hand. Een expositie in het Luther Museum Amsterdam laat die verbintenis zien.

Willem Pekelder

Het idee ontstond een paar jaar geleden, toen hij een expositie bezocht in het Dordrechts Museum. Daar las Tonko Grever, kwartiermaker van het Luther Museum Amsterdam, dat Willem van Oranje katholiek was opgevoed. Klopt niet, dacht hij, de ouders van de Vader des Vaderlands waren luthers.

Voor Grever aanleiding zich nader te verdiepen in de relatie tussen het lutheranisme en de Oranjes. Met als resultaat een verrassende expositie in het Luther Museum. Verrassend, omdat de lutherse invloed aan het hof verder strekte dan tot nu toe bij een groot publiek bekend was. Wie wist bijvoorbeeld dat koningin Emma voor haar hofhouding bewust speurde naar lutheranen?

Koninklijke banken, later stoelen

De Oranjes, sinds de Tachtigjarige Oorlog calvinistisch, trouwen al meer dan twee eeuwen met lutheranen. Emma was daar een voorbeeld van. Zij huwde in 1879 de hervormde vorst Willem III. “Alle protestantse vorstenhuizen, behalve het Nederlandse en het Pruisische, waren luthers, dus als Oranje kwam je al snel met een lutheraan thuis”, legt Grever uit.

Na Emma volgden drie lutherse prinsen uit Duitsland: Hendrik, Bernhard en Claus. Eenmaal getrouwd traden ze al snel toe tot de Nederlandse Hervormde kerk van de Oranjes, al werd prins Claus pas vier jaar na zijn huwelijk officieel overgeschreven.

Koningin Wilhelmina.    Beeld Schilder Thérèse Schwartze, uit Koninklijke Verzamelingen, Den Haag
Koningin Wilhelmina.Beeld Schilder Thérèse Schwartze, uit Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

Emma, maar ook haar dochter Wilhelmina en kleindochter Juliana onderhielden vooral vanuit Het Loo goede relaties met de lutherse gemeenschap, zegt Grever. De lutherse kerk in Apeldoorn telde zelfs koninklijke banken, later stoelen. Twee van die stoelen, overigens afkomstig van Het Loo, zijn op de expositie Luther & Oranje te bewonderen.

Hendrik voelde zich, volgens Grever, vrij in zijn lutherse geloof, wellicht mede omdat Emma, zijn schoonmoeder, van dezelfde kerk afstamde. De prins had een luthers kruis op zijn bureau staan, al kon Het Loo dat niet uitlenen aan de expositie. Van prins Bernhard zijn weinig ‘lutherse uitingen’ bekend, en prins Claus hield zijn geloof bij voorkeur privé.

Bewust lutheranen voor haar huishouding

Grever vermoedt dat koningin Emma de meeste ‘lutherse invloed’ heeft gehad aan het hof, omdat zij bewust lutheranen zocht voor haar huishouding. Zo was haar Amsterdamse dame du palais, Henriëtte Insinger, een lutherse. Ook voor Wilhelmina benoemde ze een lutherse dame du palais: Thora van Loon.

Op de expositie is een portret te zien van Insinger, alsook het aantekenboekje van Van Loon, waarin zij bijhield wie ze allemaal aan de koningin had voorgesteld. Verder hangt er werk van de lutherse schilderes Thérèse Schwartze, die dankzij Emma koninklijke portretten mocht maken.

Thora van Loon, een lutherse dame du palais. Beeld Schilderij naar een foto van de Franse fotograaf Nadar, uit Koninklijke Verzamelingen, Den Haag
Thora van Loon, een lutherse dame du palais.Beeld Schilderij naar een foto van de Franse fotograaf Nadar, uit Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

Ook financieel steunde de van oorsprong Duitse prinses uit Waldeck-Pyrmont haar geloofsgenoten in Nederland. Zo schonk ze in 1884 de 300-jarige lutherse kerk in Maastricht driehonderd gulden. Daarvan werd een verguld zilveren avondmaalskelk met Emma’s familiewapen aangeschaft. En: op het paleis introduceerde Emma de kerstboom, passend bij het wat meer rituele en bourgondische protestantisme van de lutheranen.

Oude mannen- en vrouwenhuis

Haar dochter Wilhelmina legde vooral de nadruk op oecumene tussen calvinisten en lutheranen, in een tijd dat zo’n pleidooi onder protestanten geen gemeengoed was. Een brief van haar aan dominee G. Fafié, luthers predikant te Apeldoorn, is van die oecumenische gezindheid een blijk. Zo ook een bezoek van Wilhelmina in 1897 aan het lutherse oude mannen- en vrouwenhuis, het pand waarin nu het Luther Museum is gevestigd. Een foto brengt dat bezoek in herinnering.

Van haar kleindochter Beatrix hangen er onder meer foto’s van haar visite aan de jubilerende evangelisch-lutherse gemeenten van Den Haag en Delft. Ook bij koning Willem-Alexander stroomt enig luthers bloed door de aderen. In het Lutherjaar 2017 reisden hij en koningin Máxima af naar de slotkerk in Wittenberg (bekend van Luthers 95 stellingen) en kasteel De Wartburg, waar de kerkhervormer het Nieuwe Testament vertaalde.

Koningin Emma. Beeld Schilderij van Pieter de Josselin de Jong, uit Koninklijke Verzamelingen, Den Haag
Koningin Emma.Beeld Schilderij van Pieter de Josselin de Jong, uit Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

De expositie opent met een portret van Willem-Alexanders verre voorvader Willem van Oranje, geschilderd door Michiel van Mierevelt (1566-1641). Grever: “Hij is per slot van rekening de eerste lutheraan in de koninklijke familie, al werd hij tijdens de opstand tegen de Spanjaarden calvinist. Ook Willem van Oranje was groot voorstander van wat we nu oecumene noemen. Hij zou blij zijn met de Protestantse Kerk in Nederland.” Het portret hing in vervlogen tijden in een kasteeltje van de Oranjes op Tholen. Later kreeg het een plaatsje in het raadhuis van het Zeeuwse schiereiland.

Zeer ruimharig uitgeleend

De rest van de geëxposeerde objecten is grotendeels afkomstig van de Koninklijke Verzamelingen, en van enkele lutherse gemeenten. “Ze hebben zeer ruimharig uitgeleend”, vertelt Grever.

Het neusje van de zalm zijn twee brieven van Maarten Luther zelf. Met Nederland hebben ze weinig te maken (de ene is gericht aan Neurenbergse zilversmeden en de andere aan het stadsbestuur van Wittenberg) maar bijzonder is hun openbaarmaking wel, al was het maar omdat dit de eerste en meteen de laatste keer is. Grever: “Koninklijke Verzamelingen heeft ze recent gedigitaliseerd en geeft ze sindsdien niet meer in bruikleen. Fijn dat we ze hebben. Dichter bij Luther kun je toch niet komen.”

Een brief van Luther, voor de eerste én de laatste keer te zien. Beeld Koninklijke Verzamelingen, Den Haag
Een brief van Luther, voor de eerste én de laatste keer te zien.Beeld Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

Vlakbij de Lutherbrieven ligt een epistel van de Engelse koning George II, waarin hij toestemming geeft voor het huwelijk in 1760 van zijn kleindochter, de calvinistische prinses Carolina van Oranje. Omdat haar toekomstige echtgenoot, Karel Christiaan van Nassau-Weiburg, een lutherse vorst is, was er onder Nederlandse calvinisten nogal wat commotie ontstaan. Met de koninklijke brief kwam daaraan een einde.

Volgens Grever was het de enige keer dat de Oranje-betrekkingen met lutheranen om geloofsredenen voor opschudding zorgden. “In eigen kring ging het op godsdienstig gebied altijd goed tussen de Oranjes en de lutheranen. En dat was in vroeger tijden best bijzonder, temeer omdat de koninklijke familie hoedster was van de Nederlandse Hervormde kerk.”

Luther & Oranje, Luther Museum Amsterdam, Nieuwe Keizersgracht 570, tot en met 9 januari.

Lees ook:

Luther, de man die de wereld veranderde

In 2017 werd wereldwijd herdacht dat het 500 jaar geleden was dat Luther zijn beroemde 95 stellingen tegen de rooms-katholieke leer openbaarde. Luthers ideeën hebben tot op de dag van vandaag invloed. Hoe kan dat? ‘De Reformatie was, zouden we nu zeggen, een totaalconcept.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden