Arnon Grunberg (links) en deelnemers beelden het kwaad uit. Grunberg draagt een zwartepietenpruik.  Beeld Eva Gonggrijp
Arnon Grunberg (links) en deelnemers beelden het kwaad uit. Grunberg draagt een zwartepietenpruik.Beeld Eva Gonggrijp

InterviewArnon Grunberg

Biechten in een hottub: Arnon Grunberg probeert een nieuwe religie op te tuigen in de Vinkeveense plassen

Schrijver Arnon Grunberg (50) experimenteerde met het opzetten van een eigen geloofscommune. ‘We kunnen de wereld niet begrijpen zonder religie serieus te nemen.’

Op een eilandje in de Vinkeveense plassen staan twaalf mannen en vrouwen in stilte, hun handen ten hemel geheven. Ze hebben de opdracht gekregen om de kosmos aan te roepen. Eén voor één worden de deelnemers door een priesteres meegenomen voor een ritueel, gebaseerd op middeleeuwse duivelsuitdrijvingen. In een houten huisje, waar nog twee andere priesteressen zitten, moeten ze het kwaad dat in hen huist benoemen en met behulp van een voorwerp in de schoot van een van de priesteressen werpen.

Arnon Grunberg staat buiten ondertussen te klappertanden van de kou. Een dag eerder zat hij nog rond een kampvuur te discussiëren over de geloofsregels binnen deze tijdelijke religieuze gemeenschap. In een hottub nam hij de biecht af bij deelnemers. Later op de avond volgde een ‘bal van het kwaad’.

Twee dagen experimenteerde schrijver Arnon Grunberg op het eilandje met het opzetten van een eigen geloofscommune met een tijdelijke religie. De twaalf deelnemers werden na een grondige screening door hem geselecteerd. Ze moesten een brief schrijven over hun relatie met het geloof en het kwaad. Het Nederlandse project is slechts een voorproefje: in 2024 wil Grunberg in Oklahoma met een grote groep mensen drie maanden lang een geloofscommune gaan vormen.

Grunberg en de deelnemers bestuderen een tekst van Markies De Sade (1740-1814), een uitgesproken atheïst en schrijver van pornografische boeken.  Beeld  Ernst van Deursen
Grunberg en de deelnemers bestuderen een tekst van Markies De Sade (1740-1814), een uitgesproken atheïst en schrijver van pornografische boeken.Beeld Ernst van Deursen

Waarom wilt u experimenteren met religie?

“Religie heeft lange tijd voorzien in zingevende behoeften van mensen. In onze geseculariseerde maatschappij zijn die behoeftes niet verdwenen, integendeel. Zingeving die niet-gelovige mensen in hun leven zoeken wordt onterecht als niet-religieus herkend, terwijl het dat wel ten dele is. Ik vind dat er in het atheïsme een ondoordachte gemakzucht en vergenoegzaamheid schuilt. We kunnen de wereld en onze geschiedenis niet begrijpen zonder religie serieus te nemen.”

Wordt religie te weinig serieus genomen?

“Ja. Bestaande verlangens naar religie worden over het hoofd gezien. Mensen hebben behoefte aan rituelen om op terug te vallen in tijden van feest en nood. Daar gaat dit experiment over. Ik denk dat het bijdraagt aan een debat over waar we heen moeten met de vragen die vroeger binnen een geloofsgemeenschap werden beantwoord. Op die manier kan de samenleving hier wat aan hebben.”

Welke vragen zijn dat?

“Bijvoorbeeld het verlangen deel uit te maken van een gemeenschap: vroeger speelden de kerken daar een belangrijke rol in. Tijdens het experiment zei een van de deelnemers het gevoel te hebben gekregen nu echt bij een groep te horen. Dat gemeenschapsgevoel is een minstens zo belangrijke religieuze taak als het hele godsbesef. Toch omschrijven mensen dat gemeenschapsgevoel minder snel als religieus, omdat een god als entiteit er niet of nauwelijks meer bij komt kijken.”

Arnon Grunberg neemt de biecht af in een hottub.  Beeld Eva Gonggrijp
Arnon Grunberg neemt de biecht af in een hottub.Beeld Eva Gonggrijp

Bestaat dat, religie zonder god?

“Ik ben steeds meer geneigd om te denken van wel. Het humanisme heeft zich ontwikkeld tot een christendom zonder Jezus. Mensen blijven op zoek naar allerlei waarden, die verder gaan dan de materialistische invulling van onze verzorgingsmaatschappij. Die biedt enkel bestaanszekerheid, en dat is niet genoeg. Dat werd mij tijdens het experiment op het eiland in de Vinkeveense plassen heel erg duidelijk. De deelnemers trokken direct naar elkaar toe en praatten tot in de vroege ochtend over zingevende levensvragen waar ze in hun eigen omgeving niet meer aan toekomen. Het leek haast wel groepstherapie.”

Had u die behoefte aan gemeenschap verwacht?

“Gedeeltelijk. Mij verbaasde het dat men zich zonder moeite overgaf aan het programma en de rituelen. ‘s Avonds moest de groep bij wijze van ritueel uren zonder jas in de kou staan. We stonden te klappertanden, maar niemand liep weg, er was niemand die het ter discussie stelde. Dat kan te maken hebben met de kracht van het ritueel. Het op een kinderlijke manier meedoen met een spel, vind ik heel religieus. Tijdens het uitvoeren van rituelen hoef je niet na te denken, het bevrijdt je van je eigen denken.”

Kan de overgave van de deelnemers ook te maken hebben met uw aanwezigheid?

“Zeker. Er bleef tijdens het experiment sprake van een hiërarchische structuur. Het bleek wel dat als er iets van een leidersfiguur bestaat, mensen toch afwachten en rondkijken. Anarchie ontstaat niet zomaar. Als je het cynischer zou willen omschrijven, zou je kunnen zeggen: men wacht op een bevel.”

De deelnemers bij het kampvuur.  Beeld Ernst van Deursen
De deelnemers bij het kampvuur.Beeld Ernst van Deursen

Hoe ging die leidersrol u af?

“Ik was van tevoren heel erg benieuwd in hoeverre de verleiding om macht uit te oefenen mij parten zou spelen. Juist wanneer je merkt dat mensen bereid zijn orders op te volgen. Op de boot naar het eiland dacht ik even ‘waar begin ik aan?’. Ik ben geen goeroe en dat wil ik ook niet zijn. Ik heb die rol voor de gelegenheid maar zo goed mogelijk vervuld, dat ging mij denk ik goed af.”

Een geslaagde pilot dus?

“Gedeeltelijk. Het bleek allemaal ingewikkelder dan ik van tevoren had gedacht. De religieuze ervaring was lastig te realiseren, dat was ook het commentaar achteraf. Van tevoren hadden we geiten besteld die als goden zouden dienen, maar die kwamen helaas niet opdagen. Misschien is het voor mensen onduidelijk wat een religieuze ervaring is als je niet op een plek bent als een moskee, synagoge of kerk. Wel zijn we erin geslaagd een tijdelijke gemeenschap te creëren. Wat mij dat zegt? Een gemeenschap met religieuze trekken is nog geen religie. Hooguit een halve religie, een half pond religie.”

En nu?

“Je merkt vast dat ik denk terwijl ik praat. Ik heb nog geen concrete antwoorden op de vragen van het onderzoek. Misschien zal ik ze wat moeten finetunen. Ik vergelijk mijzelf met een amateur-antropoloog, ik mag rondkijken in een gemeenschap die ik zelf creëer. Na het grote experiment in Oklahoma, dat gepland staat voor 2024, zal ik hopelijk meer over de religieuze verlangens naar zingeving en troost kunnen zeggen.”

Deelnemers van het experiment op weg naar het eiland.  Beeld Ernst van Deursen
Deelnemers van het experiment op weg naar het eiland.Beeld Ernst van Deursen

‘Met name het kwade van religie interesseert mij’
Deelnemer Eva van Heijningen (63) is actrice, performer en poppenspeelster


“Ik ben katholiek opgevoed, maar viel al snel van het geloof. Bij problemen later in mijn leven miste ik het religieuze. In de jaren tachtig deed ik daarom ook wel eens mee aan sessies van de Bhagwanbeweging. Religie kan rust en steun brengen en met die gedachte ging ik ook richting het commune-experiment van Grunberg. Al dacht ik niet nou direct hier het geloof te vinden. Met name het kwade van religie interesseert mij. Hoe kan het dat mensen in staat zijn slechte dingen te doen uit naam van hun geloof? Tijdens een van de rituelen besloot ik, na het opbiechten van mijn kwaad aan de hogepriesteres, daarom tegen de regels in mijn jas te gaan halen. Het was vreemd om te ontdekken dat ik er zelf zo gemakkelijk uit kon stappen. Blijkbaar doe ik niet zomaar wat anderen willen.”

‘Mijn collega-god was bang om echt geofferd te worden’
Deelnemer Ernst van Deursen (50) is beeldend kunstenaar


“Op mijn rode tourfiets ging ik richting de eilandjes in de Vinkeveense plassen, waar het experiment plaats zou vinden. Tijdens de eerste praatsessie werd mij gevraagd om samen met een andere deelnemer een goddelijk wezen te spelen. Die rol hebben we twee dagen lang zo goed mogelijk vertolkt. Mijn collega-god vertelde me dat hij bang was echt geofferd te zullen worden. Die angst geeft de intensiteit van het experiment wel aan. Verder heeft de interactie tussen Arnon en de deelnemers mij gefascineerd. Arnon stelde moeilijke vragen, was aan het stoken en daagde ons uit. Bijvoorbeeld tijdens groepsgesprekken en de privébiecht in de hottub. Ik ben tot de conclusie gekomen dat ik, als het woord God geschrapt wordt, mij erg verbonden voel met religieuze zaken. Daarom heb ik toegezegd mee te gaan naar Oklahoma.”

Lees ook:

Recensie: Grunberg schrijft nooit op wat je hoopt te horen, daarom is hij een goede schrijver

Theaterroman De dood in Taormina biedt niet meer dan een gemeen grapje maar wel met een verbluffend einde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden